Эрх зүй, харьцуулсан эрх зүйн онол, арга зүйн сэтгүүл
МОНГОЛЫН ХЭВЛЭЛ МЭДЭЭЛЛИЙН ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ТАЛААРХ ТОЙМ СУДАЛГАА
Монгол Улс нь Үндсэн хуульдаа үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх хүний үндсэн эрхийг баталгаажуулсан, өөрийн зохицуулалт бүхий хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн цогц системтэй орон юм. Уг өгүүлэлд Монголын хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн зохицуулалтын өнөөгийн загвар, нөхцөл байдлыг сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны онол, хандлагуудад тулгуурлан задлан шинжилсэн. Мөн Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль (1998) болон түүний шинэчилсэн найруулгын төсөл (2025 оны 1 дүгээр сар) ийн үзэл баримтлалуудыг харьцуулсан. Тус хуулийг шинэчилснээр Монголын хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн өнөөгийн үзэл баримтлал, зарчимд гарах өөрчлөлтүүдийг тоймолсон болно. Abstract Mongolia is a country that guarantees the fundamental human right to freedom of speech and expression in its Constitution and has a comprehensive media law system with its own regulatory framework. This article analyzes the current model and state of media law regulation in Mongolia based on theories and approaches in journalism and public communication. It also compares the conceptual foundations of the Law on Freedom of the Press (1998) and the draft revised version of the law (January 2025). Furthermore, the article provides an overview of the changes that would occur in Mongolia’s existing media law concepts and principles as a result of the revision of this law.
Хэвлэлийн эрх чөлөө, медиа систем, хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн зохицуулалт, сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн норматив онолууд
Copyright (c) 2026 ШИХИХУТУГ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ГЭМТ ХЭРЭГ ҮЙЛДСЭН УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ГИШҮҮНИЙГ ЭГҮҮЛЭН ТАТАХАД ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДАЛ
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Хорин есдүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасны дагуу Монгол Улсын Их Хурал (УИХ)-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь хуулийн хүчин төгөлдөр болсон шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон тохиолдолд УИХ түүнийг гишүүнээс нь эгүүлэн татна. Гэтэл Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль болон Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах журам тодорхойгүй, логик зөрчилтэйн улмаас хууль тогтоогчид хариуцлага тооцох Үндсэн хуулийн заалт хэрэгжих боломжгүй болжээ. Тодруулбал, Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд гэмт хэрэг үйлдсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татахдаа санал хураалт явуулж олонхын санал авсан тохиолдолд эгүүлэн татахаар заасан нь гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь тогтоогдсон л бол заавал эгүүлэн татах тухай Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалтай зөрчилдөж байна. Түүнчлэн, нэр бүхий УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон2 боловч өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд УИХ түүнийг эгүүлэн татахгүй байх нөхцөл байдал үүссэн нь энэхүү зөрчилдөөний үр дагавар болж байна. Abstract According to Article 29, Paragraph 3 of the Constitution of Mongolia, a member of the State Great Khural (Parliament) shall be removed from office if it is established by a legally binding court decision that the member has committed a crime. However, due to the lack of a clear procedure and logical inconsistencies in the Law on the State Great Khural of Mongolia and the Law on the Rules of Procedure of the State Great Khural, the constitutional provision for holding lawmakers accountable cannot be effectively implemented. Specifically, the Law on the State Great Khural stipulates that a member who has committed a crime shall be removed from office only if a vote is held and a majority is obtained, which contradicts the principle of the Constitution that removal is mandatory once it is established that a crime has been committed. Moreover, the fact that certain members of the State Great Khural have been legally found guilty of crimes by court decisions, yet have not been removed from office to date, reflects the practical consequence of this inconsistency.
Гэмт хэрэг үйлдсэн УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал, санал хураалт, парламентын бие даасан байдал, шүүх эрх мэдэл, сонгох эрх, сонгогдох эрх, эрүүгийн хариуцлага, шударга ёсны зарчим
ТАЙВАН ЖАГСААЛ, ЦУГЛААН ХИЙХ ЭРХ, ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХЭРЭГЖИЛТЭД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН ЗҮЙЛИЙН ШИНЖИЛГЭЭ
Бидний судалгааны ажлын зорилго нь иргэдээс тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хэрэгжилтийг үнэлүүлэхэд оршсон. Судалгаанд 18–61 насны 512 иргэнийг хамруулж, тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хамгаалалтыг гурван хүчин зүйлийн хүрээнд тоон шинжилгээг Smart PLS-3.0, SPSS-27 программ ашиглан боловсруулалт хийсэн бөгөөд бүх хувьсагчийн найдвартай байдал өндөр (α = 0.94–0.97) гарсан. Шинжилгээний дүнгээр зөвхөн иргэдийн оролцоо нь тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хэрэгжилт эерэг нөлөөтэй болох нь батлагдсан бол хамтын ажиллагаа болон хууль сахиулах байгууллагын нөлөө батлагдаагүй. Abstract The purpose of our research was to assess citizens’ evaluation of the exercise of the right to peaceful assembly and demonstration. A total of 512 citizens aged 18–61 participated in the study. Quantitative analysis of the protection of the right to peaceful assembly was conducted within three factors using Smart PLS-3.0 and SPSS-27 software. The reliability of all variables was high (α = 0.94–0.97). The results revealed that only citizens’ participation had a positive impact on the exercise of the right to peaceful assembly and demonstration, whereas the effects of cooperation and law enforcement agencies were not statistically significant.
Иргэдийн оролцоо, хамтын ажиллагаа, хууль сахиулах байгууллага, тайван жагсаал цуглаан хийх эрх
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ ХОХИРЛЫГ ШИЙДВЭРЛЭХ ХУВИЙН ЭРХ ЗҮЙН ХОЛИМОГ ЗАГВАР: ИРГЭНЛЭГ БА НИЙТЛЭГ ЭРХ ЗҮЙН УЛАМЖЛАЛЫГ ХОСЛУУЛСАН МАТЕРИАЛЛАГ ЭРХ ЗҮЙН ХАНДЛАГА
Энэхүү нийтлэл нь байгаль орчинд учирсан хохирлыг үр нөлөөтэй барагдуулахад хувийн эрх зүйн нөөц, боломжийг үр дүнтэй ашиглахын тулд харьцуулсан эрх зүйн шинжилгээ хийж, холимог тогтолцоо бүрдүүлэх онол-арга зүйн үндэслэл, шаардлагыг тодорхойлох зорилготой. Иргэнлэг эрх зүйн уламжлалд хамаарах деликтийн тогтолцоо нь хамгаалагдсан эрх, шалтгаант холбоо, гэм бурууг тодорхойлох нарийн шалгууртай боловч байгаль орчны тархмал, олон хүчин зүйлд суурилсан хохирлыг бүрэн хамарч чаддаггүй. Харин нийтлэг эрх зүйн тортын тогтолцоо нь уян хатан боловч өндөр зардал, нотолгооны төвөгтэй шаардлага болон тогтворгүй прецедентэд тулгуурлах сул талтай. Харьцуулсан эрх зүйн судалгаанд Францад “цэвэр экологийн хохирол”-ыг бие даасан ангиллаар хүлээн зөвшөөрсөн, Германд байгаль орчныг эрх зүйн хувьд хамгаалагдах субъект байдлаар авч үзэх хандлага төлөвшиж буй зэрэг шинэтгэлийн чиглэл тодорхой харагдаж байна. Эдгээр туршлага нь байгаль орчны эрхийг зөвхөн өмчийн хохиролтой адилтгах бус, экосистемийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалах эрх зүйн үнэт зүйл болгон хөгжүүлэх шаардлагыг нотолж байна. Монгол Улсын хувьд Иргэний хуулийн 497.1-д заасан “бусдын эрх” гэдэг ойлголтыг экологийн эрх болон нийтийн өмчийн эрхтэй уялдуулан тайлбарлах боломж бий. Ингэснээр экологийн хохирлын тусгай ангилал тогтоох, гэм буруугүй болон хамтарсан хариуцлага хүлээлгэх, мөн иргэний нийгмийн байгууллагад хязгаартай хэмжээнд нийтийн ашиг сонирхлын нэхэмжлэл гаргах эрх олгох зэрэг хувийн эрх зүйн зохицуулалтыг хөгжүүлэх боломж нээгдэнэ. Ийм хандлага нь байгаль орчны хохирлыг зөвхөн захиргааны болон нийтийн эрх зүйн хүрээнд шийдвэрлэх бус, хувийн эрх зүйн нөхөн төлбөр, сэргээн хамгаалах механизмуудтай уялдуулсан холимог загварыг бий болгох замаар Үндсэн хуулиар баталгаажсан экологийн эрхийг бодитойgoр хамгаалах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Abstract This article aims to identify the theoretical and methodological foundations and the necessity for establishing a mixed regulatory model by conducting a comparative legal analysis to determine how the resources and capacities of private law may be effectively utilized in addressing environmental damage. Comparative analysis of legal developments in Germany, France, the United Kingdom, the United States and India demonstrates that environmental harm characterised by diffuse impact, multiple causal sources, and a predominant public-interest dimension—cannot be adequately resolved through traditional delict or tort rules alone. Recent developments, such as France’s recognition of pure ecological damage and emerging German case law conceptualising nature as a rights-bearing entity, show a clear shift toward expanding private-law protection of ecological interests. Building on these tendencies, the article advances the view that the phrase “rights of others” in Article 497.1 of the Mongolian Civil Code may validly be interpreted to include environmental rights and collective interests in public resources. Such an interpretation would permit the introduction of strict and joint liability for ecological harm, recognition of distinct categories of environmental damage, and a limited form of public-interest standing for civil-society organisations. Incorporating these mechanisms would help establish a coherent mixed model that links private-law remedies with public regulatory measures and thereby strengthens judicial protection of constitutionally guaranteed environmental rights.
байгаль орчны хохирол, гэм хор, деликт, торт, экологийн хохирол, холимог хувийн эрх зүй, нийтийн ашиг сонирхлын нэхэмжлэл.
ӨМЧЛӨХ ЭРХИЙН ЭСРЭГ ГЭМТ ХЭРГИЙН ХҮРЭЭНД ХАМГААЛАГДААГҮЙ ЭРХ АШГИЙГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ
Өмчлөх эрх бол Монгол Улсын Үндсэн хуулиар олгогдсон хүний баталгаатай эдлэх үндсэн эрх мөн гэж хуульчилсан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд цахим технологийн хөгжил болон түүнээс үүдэлтэйгээр гарч буй шинэ төрлийн үнэ цэн бүхий хөрөнгүүд хэдийнээ хүмүүсийн хэрэглээнд нэвтрээд олон жилийг ардаа үлдээсэн боловч үүнээс үүдэлтэйгээр тухайн хөрөнгүүдийг хүний өмч хөрөнгө, баялаг мөн гэж эрх зүйн хүрээнд авч үзэх, цаашлаад хуулийн хамгаалалтад авах хэрэгцээ шаардлага байсаар байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улсын Эрүүгийн хуулиар өмчлөх эрхийн тодорхой хэлбэрүүд болох эдийн бус хөрөнгөд хамаарах эрх ашиг буюу хүний өмчлөх эрхийн тодорхой хэлбэрүүд тухайлбал цахим хөрөнгөд хамаарах дижитал объектууд хуулиар хамгаалагдахгүй байгаа нь өөрөө цахим гэмт хэргийн криминологи шинж буюу гэмт хэрэг үйлдэгдэх, давтагдан гарах зэрэг шалтгаан нөхцөл болж байгаа гэж үзэх боломжтой байгаа юм. Энэхүү өгүүллээр Эрүүгийн хуулиар хамгаалагдаагүй эрх ашгийг тодорхойлох замаар цахим хөрөнгөд хамаарах гэмт хэрэг үйлдэгдэх тодорхой шалтгаан, нөхцөлийг арилгах боломжтой талаар өгүүлэх ба Эрүүгийн хуулийн “Өмлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэг” буюу Арван долдугаар бүлэгт нэмэлт өөрчлөлт оруулах зайлшгүй хэрэгцээ, шаардлага байгааг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлах юм. Ингэснээр энэ нь хүний өмчлөх эрхийн баталгаатай хамгаалалт болж өгөхөөс гадна гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг үйлдэгдэхгүй байх, гэмт хэргийг таслан зогсоох зэрэг криминологийн үндсэн асуудлыг шийдвэрлэх тодорхой гарц гаргалгаа мөн болох талаас энэхүү судалгааг сийрүүлэв. Abstract The right to property is a fundamental human right guaranteed by the Constitution of Mongolia. In recent years, the rapid advancement of digital technologies has led to the emergence and widespread use of new forms of valuable assets in the digital space. However, despite their growing prevalence and economic significance, there remains a pressing legal need to recognize these assets as property and to ensure their protection under the law. Specifically, certain digital assetscategorized as intangible property-are not currently safeguarded under the Criminal Code of Mongolia, raising legal and criminological concerns. This lack of legal protection has become one of the underlying criminogenic factors contributing to the commission and recurrence of cybercrime. In other words, the absence of explicit legal safeguards for digital objects that constitute a form of private property opens up opportunities for their exploitation through criminal means. This paper aims to identify the types of interests-particularly those related to digital assets—that are not currently protected under criminal law. By examining the criminological causes and conditions that give rise to cybercrimes targeting such interests, this study seeks to provide a legal basis for addressing these gaps. Furthermore, it argues for the necessity of amending Chapter 17 of the Criminal Code of Mongolia, which governs crimes against property, to include offenses involving digital property. This would not only enhance the legal protection of ownership rights in the digital sphere but also serve as a meaningful step toward preventing, deterring, and ultimately reducing cybercrime through a criminological and legal framework.
цахим хөрөнгө, хөрөнгө, эд хөрөнгө, эдийн бус хөрөнгө
ЭРХТЭН ШИЛЖҮҮЛЭХ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Аливаа улс орны хөдөлгөгч гол нэгж нь иргэд байдаг. Энэ утгаараа иргэдийн эрүүл мэндийн асуудал нь зайлшгүй хэлэлцэх шаардлагатай чухал асуудалд тооцогддог. Орчин үеийн анагаах ухааны шинжлэх ухаан нь эмчилгээний шинэ боломжуудыг нээж, тодорхой хүнд өвчнүүдийг эмчлэх үр дүнтэй аргуудыг практикт нэвтрүүлж байгаа билээ. Үүний нэг нь хүний цус, эс, эд, эрхтэн шилжүүлэн суулгах буюу донорын ойлголт юм. Энэ асуудлаар Монгол Улс анх удаа 2000 онд Донорын тухай хуулийг батлагдсанаас хойш 2018 онд шинэчилсэн найруулга хийгдсэнээр одоог хүртэл дагаж мөрдөж байна. Уг хуульд амьтай болон амьгүй донорын эрх зүйн харилцааг зохицуулдаг ба үүнээс амьгүй донороос эрхтэн шилжүүлэх эрх зүйн зохицуулалтын зарим тулгамдсан асуудлыг нээн, түүнийг шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлох, шийдэл гаргахыг зорилоо. Abstract The main driving force of any country is its citizens. In this sense, the health of citizens is an important issue that must be discussed. Modern medical science is opening up new therapeutic opportunities and introducing effective methods for treating certain serious diseases into practice. One of these is the concept of human blood, cell, tissue, and organ transplantation, or donorship. Mongolia has been following this issue since the first Donor Law was adopted in 2000, which was revised in 2018 and is still in force. The law regulates the legal relations between living and inanimate donors, and it aims to identify some of the pressing issues in the legal regulation of organ transplantation from inanimate donors, identify ways to resolve them, and provide solutions.
Донор, амьгүй донор, эрхтэн шилжүүлэн суулгах, эрүүл мэнд, донорын тухай хууль, донорын эрх зүйн зохицуулалт
УДИРДЛАГЫН МАНЛАЙЛЛЫН ХЭВ МАЯГ, АЖИЛТНУУДЫН СЭТГЭЛ ЗҮЙН УЯН ХАТАН ЧАДВАР, АЖЛЫН ИДЭВХ ОРОЛЦООНЫ ХАМААРЛЫГ СУДАЛСАН НЬ
Тус судалгааны ажлаар ажилтны ажлын идэвх оролцоонд нөлөөлөх зарим хүчин зүйлсийг, тэр дундаа сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, удирдлагын манлайллын хэв маягийг судлахыг зорилоо. Судалгаанд уян хатан чадварын товч хэмжүүр (Brief Resilience Scale-BRS), ажлын идэвх оролцооны хэмжүүр (Utrecht Work Engagement Scale-UWES), Нөхцөл байдлын манлайллын өөрийн үнэлгээ (Situational leadership style self assessment)-г тус тус ашиглав. Судалгаанд нийт 82 хүн оролцсоноос 10 нь удирдлагын түвшний ажилтан, тэдний удирдлагад ажилладаг 72 ажилтан, албан хаагч байв. Судалгаанд туршигдагч хоорондын дизайн (Between-subject design)-ыг ашигласан ба үл хамаарах хувьсагч нь ажилчдын сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, удирдлагын манлайллын хэв маяг, хамаарах хувьсагч нь ажилчдын ажлын идэвх, оролцоо байлаа. Судалгааны тоон үр дүнг боловсруулахдаа бие даасан түүврийн хэмжүүр, Манн-Витни Ю, Крускал Воллис Эйч, Андрей Хейс нарын процессын (Independent t test, Mann-Whitney U test, Kruskal Wallis H test, Regression) шинжилгээнүүдийг ашигласан болно. Ажилчдын сэтгэл зүйн уян хатан чадвар нь ажлын идэвх оролцоотой эерэг хамааралтай буюу эерэг нөлөө үзүүлдэг байна. Харин удирдлагын зааварчлах хэв маяг ба ажилтнуудын идэвх оролцоотой сөрөг хамааралтай нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. Тиймээс байгууллагын удирдлага зааварчлах, чиглүүлэх зан үйлээс илүүтэй дэмжлэг үзүүлж, харилцан ярилцаж, өөрөө шийдвэр гаргах боломжийг нь бүрдүүлэх, ажилтны сэтгэл зүйн уян хатан чадварыг дээшлүүлж, хөгжүүлэх үйл ажиллагааг байгууллагадаа тогтмол зохион байгуулах нь чухал гэж дүгнэж байна. Abstract This study aimed to investigate factors influencing employee engagement, with a particular focus on psychological resilience and utilized several standardized measurement tools, including the Brief Resilience Scale (BRS), the Utrecht Work Engagement Scale (UWES), and a situational leadership style self-assessment. A total of 82 participants were involved in the study, consisting of 10 management level employees and 72 employees who worked under the supervision of these managers. Quantitative data were analyzed using a range of statistical techniques, including the Mann-Whitney U test, Kruskal Wallis H test, independent t-tests, regression analysis, and F. Hayes’ PROCESS analyses. In the study, it was found that one in two employees exhibited a low level of work engagement, which was indicative of difficulties in maintaining focus, reduced job satisfaction and motivation, and an increased susceptibility to work-related stress and burnout. While more than half of the participants reported an average level of psychological resilience. Regarding leadership styles, half of the participants in the study exhibited a "telling leadership style", characterized by providing more direction to employees while offering less support. Although the research methodology recognized four distinct leadership styles, no instances of “delegative leadership” were identified within the sample. The study found a positive correlation between employees’ psychological resilience and their work engagement, suggesting that greater resilience is associated with higher levels of engagement. However, the results also indicated a negative correlation between leadership style and employee work engagement. Based on these findings, it can be concluded that organizational management should prioritize providing support, fostering open dialogue, and offering opportunities for employee autonomy, rather than focusing on directive or controlling behavours.
Ажилтны сэтгэл зүй, нөхцөл байдлын манлайлал, ажлын сэтгэл ханамж
ЧӨЛӨӨТ БҮС ДЭХ ТУСГАЙ ДЭГЛЭМД ХАМААРАХ БҮРТГЭЛ, ХЯНАЛТЫН ТОГТОЛЦОО
Чөлөөт бүс нь эдийн засгийн тусгай дэглэм бүхий нутаг дэвсгэр бөгөөд гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татах, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, худалдааг дэмжих замаар улс орны хөгжлийг хурдасгах чухал бодлогын хэрэгсэл юм. Монгол Улсад 2002 оноос эхлэн Алтанбулаг, Замын-Үүд, Цагааннуур, Хөшгийн хөндий зэрэг чөлөөт бүсүүдийг байгуулсан ч эдгээрийн бүртгэл, хяналтын тогтолцоо бүрэн боловсроогүй, уялдаа холбоо сул байгаа нь бодит үр өгөөжийг бууруулах нэг хүчин зүйл болж байна. Энэхүү өгүүлэлд чөлөөт бүсийн тусгай дэглэмд хамаарах бүртгэл, хяналтын тогтолцооны эрх зүйн үндэс, хэрэгжилтийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлыг шинжилж, олон улсын сайн туршлагатай харьцуулсан судалгаа хийв. Судалгаанд баримт бичгийн шинжилгээ болон харьцуулсан эрх зүйн аргыг ашиглав. Судалгааны үр дүнд Монгол Улсад чөлөөт бүсийн бүртгэл, хяналтын системийн цахимжуулалт хангалтгүй, байгууллагуудын мэдээлэл солилцоо сул, хуулийн хэрэгжилтийн уялдаа дутмаг байгааг тогтоов. Үүнийг сайжруулахын тулд бүртгэлийн цахим системийг нэгдсэн байдлаар хөгжүүлэх, хяналтын байгууллагуудын уялдааг сайжруулах, ил тод, үр нөлөөтэй хяналтын механизм бий болгох шаардлагатай байна. Abstract Free zones are special economic areas established to attract foreign and domestic investment, promote production and trade, and accelerate national economic growth. In Mongolia, four free zones— Altanbulag, Zamiin-Uud, Tsagaannuur, and Khushig Valley—have been established since 2002. However, the efficiency of their registration and monitoring systems remains limited due to weak institutional coordination and insufficient digitalization, which reduces their overall effectiveness and transparency. This paper examines the legal framework, current implementation, and challenges of registration and monitoring systems under the special regime of free zones in Mongolia. The study employs a documentary analysis and comparative legal approach to evaluate national practices against international models. Findings reveal that Mongolia’s free zone monitoring mechanisms are inadequately integrated and partially outdated. To improve their performance, the study recommends developing a unified digital registration system, enhancing inter-agency information exchange, and establishing transparent, result-oriented monitoring mechanisms consistent with international best practices.
Чөлөөт бүс, бүртгэл, хяналт, эдийн засгийн чөлөөт бүс
ЦАХИМ ОРЧИН ДАХЬ ХҮНИЙ ЭРХИЙН ХАМГААЛЛЫН ЭРХ ЗҮЙН ҮНДЭС БА ТӨРИЙН ОРОЛЦОО
Дижитал эрин үед мэдээллийн технологийн хурдацтай хөгжил нь хүний эрхийн хэрэгжилт, хамгаалалтад шинэ боломжуудыг нээхийн зэрэгцээ урьд өмнө тохиолдож байгаагүй сорилтуудыг бий болгож байна. Цахим орчинд хувийн мэдээлэл алдагдах, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх хязгаарлагдах, цахим ялгаварлан гадуурхалт нэмэгдэх, цахим гэмт хэрэг өсөх зэрэг үзэгдлүүд нь хүний эрхийн уламжлалт хамгааллын тогтолцоог хангалтгүй болгох эрсдэл дагуулж байна. Энэ нөхцөлд төр нь цахим орчин дахь хүний эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хэрэгжүүлэх гурван үндсэн үүргээ шинэ нөхцөл байдалд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх шаардлагатай болж байна. Судалгаанд Монгол Улсын Үндсэн хууль болон холбогдох хуулиуд — Хүний хувийн мэдээллийг хамгаалах тухай хууль, Кибер аюулгүй байдлын тухай хууль, Хүүхдийн эрхийн тухай хууль, Эрүүгийн хууль зэрэг холбогдох зохицуулалтыг шинжилж, олон улсын баримт бичгүүд болох НҮБ-ын “Интернэтэд хүний эрхийг дэмжих, хамгаалах болон эдлэх тухай тогтоол” (2012), Европын Холбооны GDPR, Будапештын конвенцын үзэл санаатай харьцуулан судлан дүгнэлт хийв. Судалгааны үр дүнгээр Монгол Улсад цахим орчин дахь хүний эрхийн баталгааг хангах эрх зүйн суурь бүрдсэн боловч эрх зүйн уялдаа сул, хяналтын тогтолцоо хангалтгүй, институцийн чадавх, иргэдийн мэдээллийн боловсрол дутмаг зэрэг системийн бэрхшээлүүд байгаа нь судалгааны явцад ажиглагдсан. Иймд судалгаагаар дараах бодлогын түвшний санал, зөвлөмжийг дэвшүүлэв. Үүнд: эрх зүйн шинэчлэл хийх, хүний эрхийн хяналтын хараат бус байгууллага байгуулах, мэдээллийн боловсролыг дээшлүүлэх, төр–хувийн хэвшлийн түншлэлийг бэхжүүлэх, олон улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх шаардлагатай байна. Судалгааны дүгнэлт нь Монгол Улсад цахим орчны хүний эрхийн хамгааллын механизмыг боловсронгуй болгож, цахим шилжилтийн нөхцөлд хүний эрхийн үнэт зүйлийг баталгаажуулахад бодит хувь нэмэр оруулах зорилготой юм. Abstract In the digital era, the rapid advancement of information technology has created unprecedented opportunities for the realization and protection of human rights, while simultaneously introducing complex new challenges. Issues such as data breaches, restrictions on freedom of expression, digital discrimination, and the rise of cybercrime threaten to undermine traditional human rights protection mechanisms. Under these conditions, the State must adapt its three fundamental obligations — to respect, protect, and fulfill human rights — to the realities of the digital environment. This study examines the legal framework of Mongolia, including the Constitution of Mongolia, the Law on the Protection of Personal Data (2021), the Cybersecurity Law (2021), the Law on the Rights of the Child, and the Criminal Code, in comparison with key international instruments such as the UN Human Rights Council Resolution “The Promotion, Protection and Enjoyment of Human Rights on the Internet” (2012), the EU General Data Protection Regulation (GDPR), and the Budapest Convention on Cybercrime (2001). The findings reveal that while Mongolia has established the basic legal foundation for ensuring human rights protection in the digital environment, challenges persist in terms of regulatory coherence, institutional capacity, oversight mechanisms, and public digital literacy. These systemic gaps limit the effectiveness of state policies on digital rights. Accordingly, the study proposes several policy-level recommendations: advancing legal reforms, establishing an independent human rights oversight institution, enhancing digital literacy, strengthening public private partnerships, and expanding international cooperation. The study concludes that strengthening human rights protection mechanisms in Mongolia’s digital environment is essential to aligning digital transformation with the core values of human dignity, freedom, and equality.
Хүний эрх, цахим орчин, цахим шилжилт, мэдээллийн аюулгүй байдал, төрийн оролцоо
ТӨРИЙН БОЛОН АЛБАНЫ НУУЦЫГ ХҮРГЭХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА: ТУЛГАМДСАН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Энэхүү судалгаа нь Монгол Улсын төрийн болон албан ёсны нууцын тухай хууль болон түүний хэрэгжилт, тэр дундаа, төрийн болон албан ёсны нууцыг хүргэх үйл ажиллагааны эрх зүйн орчныг үндэсний аюулгүй байдлын цогц байдлын онол болон эрх зүйн реалист хандлагаар үнэлж, эрх зүйн зохицуулалт болон практик хэрэгжилтийн хоорондох зөрүүг тодорхойлсон. Судалгааны дүнгээс харахад хууль, эрх зүйн орчин оршин байгаа ч байгууллагын чадавх, хүний хүчин зүйл, аюулгүй байдлын соёлын ялгаанаас шалтгаалан үр нөлөө нь хязгаарлагдмал байна. Нууцыг гадаадад дамжуулах журам байхгүй, төрийн тусгай шуудангийн үйлчилгээний чадавх хязгаарлагдмал зэрэг нь эмзэг байдлыг бий болгож байна. Иймд эрх зүйн зохицуулалтыг үндэсний аюулгүй байдлын зорилттой уялдуулах шаардлагатайг онцолсон. Abstract This study examines Mongolia’s Law on State and Official Secrets and its implementation, focusing on the legal framework for transmitting state and official secrets. Applying comprehensive national security theory and legal realism, it identifies gaps between formal regulations and practical enforcement. Findings show that while the legal framework exists, its effectiveness is limited by institutional capacity, human factors, and variations in security culture. The lack of formal procedures for transmitting secrets abroad and the limited capabilities of the state special postal service create vulnerabilities. From a legal realist perspective, law operates through institutional capacity and implementers’ behavior. The study highlights the need to align legal regulations with national security objectives to strengthen information integrity and the protection of state secrets.
үндэсний аюулгүй байдал, төрийн болон албаны нууц, нууцыг хүргэх, хууль зүйн реализм, мэдээллийн аюулгүй байдал
ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИЙН ЁС ЗҮЙГ ТОДОРХОЙЛОХ ОНОЛ АРГА ЗҮЙН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Төрийн албан хаагчийн ёс суртахуун, төрийн албан хаагчийн ёс зүй гэх ухагдахууныг тайлбарлах замаар төрийн албан хаагчийн ёс зүйн нийтлэг хэм хэмжээ, ангилалт, төрийн албан хаагчид тавигдах ёс зүйн шаардлага болох үүрэг, хориглох зүйлийг зөрчсөн үйлдлийг ёс зүйн зөрчил гэж нэрлэх тухай, хууль зүйн хариуцлагын нэг төрөлд ёс зүйн хариуцлагыг багтаах талаар саналаа дэвшүүлнэ. Abstract The study seeks to clarify the notions of civil servants’ morality and civil service ethics in order to define the general ethical norms, categories, and requirements applicable to civil servants. Furthermore, it argues that breaches of duties and prohibitions prescribed by these ethical norms constitute ethical violations, and proposes including ethical responsibility as a type of legal liability.
ёс суртахуун, ёс зүй, төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хэм хэмжээ, нийтлэг шаардлага, үүрэг, хориглох зүйл, ёс зүйн зөрчил, эрх зүйн зөрчил, ёс зүйн хариуцлага, хууль зүйн хариуцлага
“VISUAL LAW” БУЮУ ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙГ ХЯЛБАРШУУЛАН ДҮРСЛЭХ АРГЫГ ХЭРЭГЛЭЭНД НЭВТРҮҮЛЭХ НЬ
Өдрөөс өдөрт шинэ агуулгаар баяжин өргөжиж буй нийгмийн харилцааг зохицуулах хэрэгцээ шаардлагаас үүдэн хууль тогтоомжийн тоо хэмжээ тасралтгүй өсөж байна. Нөгөө талаас эрх зүйт төрийн тогтолцоонд иргэд эрх, эрх чөлөөгөө эдлэх, хамгаалах, зөрчигдсөн тохиолдолд сэргээлгэх, төрийн үйлчилгээг авах болон бусад хэлбэрээр нийгмийн харилцаанд идэвхтэй, бие даан оролцоход тэдний хууль, эрх зүйн мэдлэг хангалтгүй байна. Энэ асуудлыг шийдвэрлэх хүрээнд олон улсад “Visual law” гэх нэршлээр хууль тогтоомжийн зохицуулалт, процессыг үгээр бус зураг, дүрслэлийн бусад арга хэрэгслээр хялбаршуулан илэрхийлэх чиг хандлага хөгжиж байна. Энэхүү өгүүллээр Монгол Улсын хувьд харьцангуй шинэ ойлголт байж болох “Зурган хууль”-ийн сэтгэлгээ, хандлагын онцлог, ач холбогдол, анхаарах асуудлыг хөндөн танилцуулах, судлаач, сонирхогч талуудын анхааралд өртүүлэхийг зорьсон болно. Мөн өгүүллийн төгсгөлд “Зурган хууль”-ийг бүтээх, хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй оролцогчдод хандан цөөн саналыг дэвшүүллээ. Abstract Due to the continual expansion and diversification of social relations, the need to regulate them increases day by day, leading to a constant growth in the volume of legal legislation. At the same time, citizens often lack sufficient legal knowledge to exercise and protect their rights and freedoms, to seek redress when these rights are violated, to access public services, and to participate independently and effectively in social relations. In response to this issue, an approach known internationally as Visual Law has been developing. This approach communicates legal rules and procedures not through complex legal language, but by simplifying them through visual tools—such as diagrams, icons, and other illustrative methods. This article aims to introduce the concept of Visual Law, which is relatively new in Mongolia, by outlining its main characteristics, significance, and key considerations for its application. Furthermore, the article provides several recommendations for stakeholders involved in the creation and development of Visual Law materials.
“Зурган хууль”, хууль зүйн мэдлэгийн хүртээмж, хялбаршуулалт, хүн төвтэй хандлага, зурган сэтгэлгээ
ХӨӨН ХЭЛЭЛЦЭХ ХУГАЦАА БА ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
Хөөн хэлэлцэх хугацааны агуулга, мөн чанар, зорилгыг тодорхойлох онол, үзэл баримтлал, зарчим болон түүнийг тоолох (эхлэх, түр зогсоох, тасалдах, дуусах) арга зүй нь иргэнлэг болон нийтлэг эрх зүйн уламжлал бүхий улсуудад ялгаатай байдлаар тодорхойлогдож ирсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, хөөн хэлэлцэх хугацааны хязгаарыг тодорхойлох улс орнуудад харилцан адилгүй байна. Уг сэдэвтэй холбогдуулан Англи-Саксоны эрх зүйн бүл болон Ром-Германы эрх зүйн бүлтэй улс орнууд болох ХБНГУ, БНФУ, Япон улс, АНУ, ИБУИНХУ гэх мэт улсуудын хөөн хэлэлцэх хугацааны талаар дэлгэрэнгүй судлан үзлээ. Энэхүү судалгааны зорилго нь хөөн хэлэлцэх хугацааны ойлголтыг Англи-Саксоны эрх зүйн бүл болон Эх газрын эрх зүйн бүлтэй улс орнуудыг харьцуулан судалж, хөөн хэлэлцэх хугацааны тогтолцоо, түүний хэрэглээний талаар тухайн улс орны эрх зүйн орчинд хэрхэн тодорхойлогдож, хөгжиж ирснийг харуулах юм. Судалгааны үр дүнд, улс орнуудад хөөн хэлэлцэх хугацааг тодорхойлох, тоолох арга зүйн ялгаа, түүний эрх зүйн практик нь тухайн улс орны эрх зүйн системийн онцлог, түүх, соёлд хэрхэн нийцэж байгаа талаар гүнзгий ойлголт авч болох юм. Abstract The concept, essence, and objectives of the statute of limitations have been interpreted differently across jurisdictions belonging to the civil law and common law traditions. In other words, the scope and determination of limitation periods vary among countries. In this regard, the present study undertakes a detailed comparative examination of the statute of limitations as regulated in representative jurisdictions of the Anglo-Saxon and Romano Germanic legal families—namely, Germany, France, Japan, the United States, and the United Kingdom. The primary objective of this research is to comparatively analyze the concept of the statute of limitations within the Anglo-Saxon and continental legal systems, and to elucidate how the structure, function, and application of limitation periods have been defined and evolved within their respective legal frameworks. The findings of this study provide deeper insight into how the methodologies for determining, calculating, suspending, interrupting, and terminating limitation periods reflect the distinctive characteristics, historical development, and cultural context of each national legal system.
Хөөн хэлэлцэх хугацаа, Англи-Саксоны, Эх газрын эрх зүйн бүл, материаллаг, процессын эрх зүй
МОНГОЛ ХААДЫН ЗАХИДАЛ ДАХЬ ЭРХ ЗҮЙН ЗАРИМ АСУУДАЛ (ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ҮЕ)
The article briefly explains the meaning and significance of the concept of the “Golden Tether policy” (Altan Argamj), defining the historical period, geographical context, and underlying reasons for the emergence of this formulation. The authors note that, in its narrow sense, the concept of “Golden Tether policy” originated as a symbol of diplomatic relations and external trade among the nomadic peoples, while in its broader sense, it represents the Mongols’ policy of maintaining friendly and mutually beneficial trade and relations with neighboring and other countries, aimed at ensuring peace and creating a favorable external environment for the nation's security and prosperity. The article emphasizes that the “Golden Tether policy” and practice of the Mongolian state were governed by a detailed legal and regulatory framework. The authors highlight that the nomadic Mongols played a major role in spreading the idea of free trade throughout the world, contributing to the creation and security of the Silk Road that connected the East and the West, and establishing diplomatic norms and practices that significantly influenced the development of human civilization. The “Golden Tether policy” has thus become a core value and historical tradition of Mongolian foreign policy, which continues to be reflected today in Mongolia’s modern foreign policy principles—such as the pursuit of peace, non-alignment, and the “Third Neighbor” policy. Өгүүлэлд “Алтан аргамж” хэмээх ойлголтын утга учрыг товч гаргаад уг томьёолол үүсэн гарсан түүхэн цаг үе, орон зай, учир шалтгааныг тодорхойлсон болно. Зохиогчид “алтан аргамж хэмээх ойлголт нь нарийн утгаараа “элчин харилцаа” болон нүүдэлчдийн гадаад худалдааны бэлгэдэл болж үүссэн бөгөөд өргөн утгаараа монголчуудын төр улсын хөрш болон бусад улс оронтой харилцан ашигтай худалдаа арилжаа эрхлэн найрсаг аж төрөх, улс орныхоо энх амгалан оршихуйн гадаад таатай орчин бүрдүүлэхэд чиглэсэн бодлогоо томьёолж ирсэн ойлголт болохыг гаргасан болно. Өгүүлэлд Монголын төр улсын алтан аргамжийн бодлого, үйл ажиллагаа нь хууль, эрх зүйн нарийн зохицуулалттай Зохиогчид нүүдэлчин монголчууд дэлхий дахинд чөлөөт худалдааны үзэл санааг түгээж Өрнө, Дорныг холбосон торгоны замыг бүтээлцэн,аюулгүй байдлыг нь ханган, олон улсын харилцааны дипломат ёс горимыг цогцлоолцон хүн төрөлхтний соёл иргэншилд оруулсан ихээхэн хувь нэмэртэйг дурдсан болно. Алтан аргамжийн бодлого нь монгол төрийн гадаад бодлогын үнэт зүйл , түүхэн уламжлал болж ирсэн бөгөөд эдүгээ Монгол Улсын гадаад бодлогод энхийг эрхэмлэгч, эвсэлд үл нэгдэх болон “Гуравдагч хөршийн бодлого”-д шингэн хэрэгжиж байгаа болно.
гадаад худалдаа, гадаад бодлого, чөлөөт худалдааны үзэл, дипломат ёс горим, алтан аргамж, Их засаг хууль, гуравдагч хөршийн бодлого.
1889 ОНЫ МЕЙЖИГИЙН ЭРИН ҮЕИЙН ЯПОН УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ 1924 ОНЫ МОНГОЛЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬД ТУССАН НӨЛӨӨ
Үндсэн хууль боловсруулах Н.Магсаржав тэргүүтэй анхны комисс Судар бичгийн хүрээлэнд захиалга өгч хэд хэдэн гадаад орны үндсэн хуулийг орчуулуулснаас өнөөгийн байдлаар ҮТНС-нд Америк, Англи, Япон, Норвег улсын үндсэн хуулийн орчуулга хадгалагдаж байна. Яагаад 1920-иод оны Үндсэн хуулийг боловсруулагчид Мейжийн Японы Үндсэн хуулийг сонирхон судалж, монгол хэлээр орчуулах болов? гэсэн асуулт гарч байна. Юуны өмнө Мейжийн Япон Эзэн хаантай, Хаан нь хэмжээт цаазтай, мөн Улсын хурал буюу парламенттай улс байсан нь гол шалтгаан болно. Монголын Үндэсний үзэлтнүүдийн мөрөөдөл бол “Хэмжээт цаазат, ардын эрхт” тогтолцоог хүсэж байв. Тэр нь Англи, Японд байсан шиг Эзэн хаантай парламентын Бүгд Найрамдах Улсыг баримжаалж байсан гэж хэлж болно. Хэмжээт цаазат Эзэн хаан ба Улсын хурал буюу парламентын эрх мэдлийн харьцааны асуудал тухайн үед онцгой анхаарал татаж байв. Хоёрт, Мейжийн Японы Үндсэн хуульд туссан байсан албат иргэдийн эрх, эрх чөлөөний асуудал манай хууль боловсруулагчдын хувьд үлгэр жишээ болж байсан гэж үзэж болно. Тухайлбал, үг хэлэх, бичих ба өөрийн санал дэлгэрүүлэх, хоршоо холбоо байгуулах эрх (Японы Үндсэн хуулийн 2-р бүлэг, 29-р зүйл), Японы ард хэн ч болов бичиг, цэргийн тушаал эдлэх эрх (19-р зүйл), шашин шүтлэгийн эрх чөлөө эдлэх эрх (Японы ҮХ-ийн 28-р зүйл), Японы албат нарын өөр өөрийн өв хөрөнгийн эрх дор халдаж болохгүй (Японы ҮХ-ийн 27-р зүйл) зэргийг нэрлэж болно. Abstract The committee tasked with drafting Mongolia’s first Constitution, under the leadership of N. Magsarjav, requested the Learned Society of Mongolia to translate the constitutions of several foreign countries, including those of the United States, England, Japan, and Norway. These translations remain preserved in the Public Library of Mongolia to this day. When drafting Mongolia’s first Constitution in the 1920s, the committee chose the Meiji Constitution of Japan as a principal model and undertook its translation into Mongolian. In their view, Japan represented a monarchy whose authority was effectively balanced and regulated by a comparatively stronger parliamentary system. The vision of Mongolian nationalists during this period was a system of “people’s power” under a constitutionally limited monarch. They looked to models such as England and Japan, where constitutional monarchies operated within robust parliamentary frameworks. The balance of authority between monarch and parliament emerged as the central concern for the drafters of Mongolia’s new Constitution. Secondly, the rights and freedoms enshrined in the Meiji Constitution exerted a profound influence on the initial drafts of Mongolia’s Constitution. Notably, the provisions guaranteeing Japanese subjects the liberty of speech, writing, publication, public meetings, and associations (Article 29, Chapter 2); equal eligibility for appointment to civil, military, or other public offices (Article 19, Chapter 2); freedom of religion (Article 28, Chapter 2); and the right to private property (Article 27, Chapter 2) served as particularly inspiring models for the Mongolian drafters.
Мэйжигийн эрин үе, Японы үндсэн хууль, хэмжээт цаазат, хаант засаглал, иргэдийн эрх,эрх чөлөө
ТӨРӨӨС НИЙГМИЙН ЗАЙЛШГҮЙ ХЭРЭГЦЭЭГ ҮНДЭСЛЭН ХУВИЙН ӨМЧИЙН ГАЗРЫГ ЧӨЛӨӨЛӨХӨД ОЛГОХ НӨХӨХ ОЛГОВОР
fair or just compensation. It examines various methods and approaches for determining the valuation of land compensation, including the market value approach, comparative sales method, income approach, cost approach, replacement cost approach, and human rights-based approaches. The subsection highlights the specific methods used by different countries to establish compensation. The expropriation of private land based on social necessity and the related compensation disputes require comprehensive measures to balance public interest with private property rights. Resolving compensation disputes involves addressing the rights of the parties involved, the implementation of these rights, and the authority and scope of the institutions responsible for managing and adjudicating these disputes. One critical aspect is the establishment of effective grievance and dispute resolution mechanisms. While various mechanisms exist in different countries, most follow similar principles. This subsection consolidates the common mechanisms used in the countries studied to resolve compensation disputes arising from the expropriation of land based on social necessity. Шударга нөхөх олговор буюу fair/or just compensation-ны эрх зүйн онолын асуудлуудын талаар судалгаа харьцангуй цөөн хийгдсэн. Газрын нөхөх олговрын үнэлгээг тогтоох арга, хандлагууд болох зах зээлийн шударга үнийн хандлага, харьцуулсан борлуулалтын үнийн арга, орлогын хандлага, өртгийн хандлага, орлуулах зардлын хандлага, хүний эрхэд суурилсан хандлагуудын онцлог, гадаад улс орнууд аль аргыг ашиглан нөхөх олговрыг тогтоодог болохыг судлах шаардлагатай байна. Нийгмийн хэрэгцээг үндэслэн хувийн өмчийн газрыг эргүүлэн авах, түүнтэй холбоотой нөхөх олговрын маргаан нь нийтийн ашиг сонирхлыг хувийн өмчийн эрхтэй тэнцвэржүүлэх цогц арга ажиллагааг шаарддаг. Тэр дундаа газрын нөхөн олговортой холбоотой маргааныг шийдвэрлэхэд тухайн маргаанд оролцогч этгээд, тэдгээрийн газартай холбоотой эрхийг хэрхэн хэрэгжүүлэх болон тухайн эрхийг удирдах, хянан шийдвэрлэх байгууллагын эрх, хэмжээний асуудал чухлаар тавигддаг. Үүний нэг нь үр дүнтэй гомдол гаргах, маргаан шийдвэрлэх механизм юм. Гадаадын зарим оронд газрын маргааныг шийдвэрлэдэг янз бүрийн механизм байдаг боловч ихэнх оронд ижил, төсөөтэй байдлаар шийдвэрлэдэг байна. Тиймээс харьцуулан судалсан орнуудад нийгмийн зайлшгүй хэрэгцээг үндэслэн газрыг нөхөн олговортойгоор эргүүлэн авах явцад үүссэн газрын нөхөн олговрын маргааныг шийдвэрлэж буй нийтлэг механизмыг нэгтгэн судаллаа.
Нийгмийн зайлшгүй хэрэгцээ Төр Нөхөх олговор Газар
МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН /НИЙТИЙН/ САНХҮҮГИЙН ХЯНАЛТ, ШАЛГАЛТЫН ТОГТОЛЦОО, ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН: ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА, ДҮН ШИНЖИЛГЭЭ
It became particularly important to improve the control system over budget execution, develop legal regulation on the functions and responsibilities of budget governors and provide medium and long-term macroeconomic stability through the state budget system within many issues arising from the changes in the country's external and internal economic and financial environment and the new situations in fiscal relations. Therefore, within the framework of the topic “Legal environment of state /public / financial control in Mongolia: comparative study and analysis”, it addresses legal environment and activities of the public budget and finance, issues showing how coherent are monitoring and control over the budget execution, results of analysis on violations or deficiencies related to use of public property and state budget, on resolutions dealing with these deficiencies, and conclusions on the implementation and effectiveness of the budget and financial laws.It appropriately requires to review and improve the laws and statutes regulating the mentioned relations by comparing with regulations of other states’ in order to support the sustainable economic growth of Mongolia, improve fiscal discipline, establish an efficient budget system and implement effective control under the budgetary, financial and legal environment. All these are matter to improve the use of state property or expenditure of public budget through implementing financial control and internal auditing with proper approaching budget and fiscal activities, eliminate or reduce the risks rising from financial management or governance by making independent reports with determinations to augment the value of the assets and establishing an effective control system. The initial part of this research addresses the present situation of the legal environment of public finance control in Mongolia and how it is regulated under the Constitution of Mongolia and other laws. The study reveals how public finance control system or functions have been regulated under the State Control and Monitoring Law, the State Auditing Law, and the State Budget Law through the research and analysis. Moreover, cases of Republic of Korea, Japan, Taiwan, Germany, USA, and France have studied to clarify how some countries have assured and legalized the independence of state auditing system governance, finance, and operation in their constitutions. The ending part concludes and addresses the problems facing on developing the norms related to public finance control of Mongolia and methods to resolve these issues as a result of the study and analysis on international practice of organizational systems and functions of state auditing and controlling. This paper includes the study of legal environment in regard to functions and systems of supreme monitoring or controlling financial or audit institutions of developed countries, and proposed resolutions of settling the issues facing to improve the legal environment of state (public) financial supervision in Mongolia. Улс орны эдийн засаг, санхүүгийн гадаад, дотоод орчинд үүссэн өөрчлөлт, төсвийн харилцаанд бий болсон шинэ нөхцөл байдлаас үүдэн тавигдаж байгаа олон асуудал, түүний дотор төсвөөр дамжуулж макро эдийн засгийн дунд, урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах, төсвийн эрх захирагчдын чиг үүрэг, хариуцлагын талаарх эрх зүйн зохицуулалт болон төсвийн гүйцэтгэлд тавих хяналтын тогтолцоог уй болгох нь чухлаар тавигдаж байна. Иймд “Монгол Улсын төрийн / нийтийн / санхүүгийн хяналт шалгалтын тогтолцоо, эрх зүйн орчин: харьцуулсан судалгаа, дүн шинжилгээ” сэдвийн хүрээнд нийтийн төсөв, санхүүгийн эрхзүйн орчин, үйл ажиллагаа, төсвийн гүйцэтгэлд тавих хяналт шалгалт хэрхэн уялдаж байгаа болон Санхүүгийн хяналт шалгалт, төрийн өмч, төсвийн хөрөнгийн ашиглалт зарцуулалт, түүнтэй холбогдон гарсан зөрчил дутагдал түүнийг таслан зогсоох шийдвэрлэх асуудалд анализ дүн шинжилгээ хийн төсөв, санхүүгийн хуулиудын хэрэгжилт, үр нөлөөний талаар дүгнэлт, гаргахыг зорилт болгов. Монгол Улсын эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжих, төсөв санхүүгийн сахилга батыг дээшлүүлэх, үр ашигтай төсвийн тогтолцоог бий болгох, төсөв, санхүүгийн эрх зүйн орчин, хяналт шалгалтын үр нөлөө, хэрэгжилтийг гадаад орнуудын эдийн засаг, хууль эрх зүйн зохицуулалттай харьцуулан судалж уг харилцааг зохицуулж буй хуулиудыг боловсронгуй болгох шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна. Энэ нь төсөв, санхүүгийн үйл ажиллагаанд системтэй оновчтой арга хандлагаар дотоод аудит, санхүүгийн хяналтыг хэрэгжүүлэх замаар төсвийн хөрөнгийн зарцуулалтыг сайжруулах, хөрөнгийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чиглэгдсэн хараат бус бодитой дүгнэлт гарган төсөв санхүүгийн удирдлага, засаглалын эрсдэлийг бууруулах, хяналтын үр нөлөөтэй тогтолцоог бий болгох асуудал юм Энэхүү судалгааны ажлын эхний хэсэгт Монгол Улсын Төрийн /нийтийн/ санхүүгийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчны өнөөгийн байдал, Үндсэн хууль болон бусад хуулиудаар хэрхэн зохицуулагдаж ирсэн талаар дурдсан. Төрийн санхүүгийн хяналт шалгалтын тогтолцоо, чиг үүргийн талаар Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль, Төрийн аудитын тухай хууль /УИХ-аар 2003 оны 1 дүгээр сарын 3-ны өдрийн батлагдсан хууль/ болон Төсвийн тухай хуулиудад хэрхэн хуульчилж ирсэн талаар судалгаа, шинжилгээг харуулсан болно. Мөн түүнчлэн зарим улс орнууд үндсэн хуулиараа Төрийн Аудитын тогтолцооны удирдлага, санхүү, үйл ажиллагааны бие даасан байдлыг тусгаж хуульчилсан байдлыг судалсан бөгөөд үүнд: БНСУ, Япон, Тайван, ХБНГУ, АНУ, Франц зэрэг улсуудынхыг багтаасан. Өндөр хөгжилтэй улс, орнуудын төрийн аудит, санхүүгийн хяналт шалгалтын дээд байгууллагын тогтолцоо, чиг үүрэг эрхзүйн орчныг судалж, дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр Монгол Улсын төрийн /нийтийн/ санхүүгийн хяналт шалгалтын эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгоход анхаарах асуудлууд, түүнийг шийдвэрлэх арга замуудын талаар дурдсан болно.
Төрийн санхүү Хяналт шалгалт Аудит Төсөв Санхүү
ПАРЛАМЕНТЫН ШИНЭТГЭЛ БУЮУ АРДЧИЛСАН ПАРЛАМЕНТЫГ ТӨЛӨВШҮҮЛЭХ НЬ
There are many reasons to reform a parliament, which stem from its core functions such as legislating, overseeing the implementation of laws, and representing the people in government. A key feature of a “reforming parliament” is its constant pursuit and effort to strengthen its capacity to effectively fulfill these core functions. Therefore, within the framework of constitutional law, it is crucial to define and implement the scope and limits of legislative power, improve parliamentary procedures, modernize the infrastructure and technology of parliament, and introduce innovations in order to carry out reforms. Today, parliaments around the world distinguish and implement reforms with precision, both internally and externally. These reforms can be broadly categorized into two main types: “Efficiency Reforms,” which aim to expedite the discussion and passage of legislative proposals, and “Effectiveness Reforms,” which focus on enhancing parliamentary oversight and accountability. In addition to following these general directions, a successful parliamentary reform process must aim to make the parliament more democratic as a whole. Accordingly, seven core characteristics have been identified internationally for a democratic parliament: (i) effective; (ii) accountable; (iii) transparent; (iv) responsive; (v) accessible; (vi) participatory; and (vii) representative. Comprehensive and holistic reforms should aim to meet these criteria. This article will focus on the reform process and outcomes of the Mongolian Parliament from the perspective of the fundamental principles of parliamentary democracy. In a subsequent paper, I will discuss how the parliament may continue to evolve, the challenges it faces, and the future direction of its development.Парламентыг шинэтгэх олон шалтгаан бий бөгөөд эдгээр нь хууль тогтоох, хуулийн биелэлтийг хянан шалгах, төрд ард түмнийг төлөөлөх зэрэг парламентын өөрийнх нь үндсэн чиг үүргээс урган гардаг. Үндсэн чиг үүргээ үр нөлөөтэй хэрэгжүүлэх чадавхаа бэхжүүлэх талаар байнгын эрэл хайгуул, оролдлого хийх нь “шинэчлэгч парламент”-ын гол шинж юм. Тиймээс шинэтгэлийг хийхэд Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээнд хууль тогтоох эрх мэдлийн хүрээ, хязгаарыг оновчтой тогтоон, хэрэгжүүлэх, парламентын хуралдааны дэгийг боловсронгуй болгох, парламентын дэд бүтэц, технологийг шинэчлэх, инновац нэвтрүүлэх явдал чухлаар тавигдаж байна. Орчин үед дэлхийн улс орны парламентууд шинэтгэлийг дотоод, гадаад хүрээнд маш нарийн ялган зааглаж, хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд үүнийг хууль тогтоомжийн төслийг түргэн шуурхай хэлэлцэхэд чиглэсэн “Бүтээмжийн шинэтгэл” (Efficiency Reforms); парламентын хяналт шалгалт, хариуцлагыг сайжруулахад чиглэсэн “Үр нөлөөний шинэтгэл” (Effectiveness reforms) гэсэн хоёр үндсэн төрөлд хуваан авч үзэж болно. Парламент өөрийгөө шинэтгэх үйл явц нь дээр дурдсан шинэтгэлийн ерөнхий чиг хандлагыг баримтлахаас гадна парламентыг бүхэлд нь “ардчилсан болгох” чиглэлд хандуулж байж үр дүнд хүрнэ. Үүнтэй холбоотойгоор олон улсад ардчилсан парламентад тавигдах (i) үр нөлөөтэй; (ii) хариуцлагатай; (iii) нээлттэй; (iv) эгэх холбоотой; (v) хүртээмжтэй; (vi) оролцоог хангасан; (vii) төлөөллийг хангасан байх гэсэн ардчилсан парламентад тавигдах үндсэн 7 шалгуур шинжийг тодорхойлж, парламентад иж бүрэн, цогц шинэтгэл хийхийг зорих болжээ. Энэ өгүүлэлд Монгол Улс дахь парламентын шинэтгэлийн үйл явц, үр дүнг парламентат ёсны суурь зарчим хийгээд голчлон авч үзэж, бол дараагийн илтгэлээр ирээдүйд парламент хэрхэн шинэчлэгдэх, ямар сорилтууд тулгарч байгаа, хөгжлийн чиг хандлага хаашаа чиглэж буйг хөндөн бичих болно.
Парламентат ёс Парламент Парламентын шинэтгэл Ардчилсан парламент
ОРГАНИК ХУУЛИУДЫН ҮҮРЭГ, ЦААШДЫН ХЭРЭГЦЭЭ ШААРДЛАГА
present, the absence of a coherent methodology for interpreting organic laws has contributed to conceptual ambiguity between the notions of “organic law” and “constitutional law.” Without engaging in theoretical disputes, it remains impossible to objectively determine the structural rationale for constitutionally mandated legislation. By its fundamental nature, the Constitution is not intended to regulate all critical areas of state and social life in exhaustive detail. Should the Constitution be frequently amended to introduce such detailed normative provisions, its scope and content would inevitably expand — a development that is neither desirable nor appropriate. To address this concern, it is more prudent to regulate the most essential matters falling within the purview of the Constitution through separate, specialized legislation. Үндсэн хуулийн эрх зүйн өөр нэг эх сурвалж нь органик хуулиуд юм. Өнөөдөр органик хуулиудыг ойлгох нэгдсэн арга барил дутмаг байгаа нь "органик эрх зүй" болон "үндсэн хуулийн эрх зүй" гэсэн ойлголтыг хэсэгчлэн төөрөгдүүлэх шалтгаан болсон байна. Энэ асуудлаар маргаан өрнүүлэхгүйгээр үндсэн хуульчилсан хуулиудын бүтцэд объектив шалтгаануудыг тогтоох боломжгүй. Үндсэн хууль нь үндсэн гэх агуулгынхаа хувьд төр, нийгмийн амьдралын бүхий л чухал салбарыг нарийвчлан зохицуулах зорилготой биш юм. Хэрэв Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт ойрхон хийх байдлаар хэм хэмжээг нарийвчилсан тохиолдолд үндсэн хуулийн хэмжээ, агуулга өргөжих нь гарцаагүй бөгөөд үүнийг хүлээн зөвшөөрч болохгүй. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд үндсэн хуулийн хүрээнд хамгийн чухал асуудлыг тусгай хуулиар зохицуулах нь зүйтэй юм.
Үндсэн хууль Үндсэн хуулийн эрх зүй Үндсэн хуульчилсан хууль Органик хууль Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт
ХУУЛИЙН ХЭЛЭНД ХЭЛНИЙ ЗАРИМ НЭГЖҮҮДИЙГ ЗЭРЭГЦҮҮЛЭН СУДЛАХ НЬ
This paper is considered the connection between language and the law, the importance and some features of legal language. Also, we have examined the lexical and syntactic features involved in translating, a linguistically distinct language. Language is crucial role in law as well as, language is the important tools of the law. Research of language of law is interdisciplinary study. Энэхүү өгүүлэл нь хэл ба хууль хоорондын холбоог судалж, хуульчлагдсан хэлний чухал ач холбогдол болон онцлог шинжүүдийг онцлон авч үзсэн. Мөн бид хэл зүйн хувьд ялгаатай хуулийн бичвэрийг орчуулахад тулгардаг үгийн сангийн болон өгүүлбэрзүйн онцлогийг шинжилсэн. Хэл нь хуульд чухал үүрэг гүйцэтгэхээс гадна, хууль хэрэгжүүлэх үндсэн хэрэгсэл болдог. Хуулийн хэлний судалгаа нь хэл шинжлэл болон эрх зүйн ухааныг хослуулсан, олон талт судалгааны чиглэл юм.
Үгсийн сан, Өгүүлбэр зүй Хууль Хуулийн хэл Баймж үйл үг
ҮНДСЭН ХУУЛЬТ ЁС БА ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ТУЛГАМДСАН АСУУДЛЫГ ХАРЬЦУУЛСАН ЭРХ ЗҮЙН ХҮРЭЭНД АВЧ ҮЗЭХ НЬ
For quite some time, the implementation of constitutionalism has been a key factor in determining the development trends of nations. The realization of constitutionalism and the establishment of a democratic political system require various factors, including social stability, unity and diversity, public consciousness, and legal culture. Among these, the constitutional oversight mechanism plays a fundamental role in ensuring the application of constitutional principles. The constitutional oversight mechanism (system) serves as a crucial tool in limiting the absolute power of the state and preventing violations of constitutional and legal principles. As the primary safeguard of constitutionalism, it is imperative to enhance the Constitutional Court’s dispute resolution process, strengthen the reasoning behind its decisions, expand its authority in interpreting the Constitution, and ensure the effective implementation of constitutional provisions. These remain pressing issues that require immediate attention. This article aims to analyze the role of constitutional courts in strengthening constitutionalism by conducting a comparative legal study based on the theories and principles of constitutional and constitutional procedural law. It seeks to determine future directions for development, refine the legal framework related to the consequences and enforcement of Constitutional Court decisions, and explore solutions to pressing constitutional issues. Үндсэн хуульт ёсны хэрэгжилт хэр байгаагаас улс орнуудын хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох болсоор багагүй хугацааг үдэж байна. Үндсэн хуульт ёсны хэрэгжилт, мөн улс төрийн ардчилсан тогтолцоо нь нийгмийн тогтвортой байдал, нэгдмэл болон олон талт шинж, нийгмийн ухамсар ба эрх зүйн соёл зэрэг олон хүчин зүйл, шалтгаан, нөхцөлийг шаарддагийн дотор Үндсэн хуульт ёсны зарчмын хэрэгжилтэд тулгуур ач холбогдолтой нь Үндсэн хуулийн хяналтын механизм юм. Үндсэн хуулийн хяналтын механизм (тогтолцоо) нь төрийн хэмжээлшгүй эрх мэдлийг хязгаарлах хүчин зүйл бөгөөд Үндсэн хуульт ёсны болон хууль ёсны зарчмыг зөрчих оролдлогыг таслан зогсоодог өвөрмөц хэрэгсэл юм. Үндсэн хуульт ёсны үндсэн баталгаа болох Үндсэн хуулийн цэцийн маргаан хянан шийдвэрлэх үйл ажиллагааг боловсронгуй болгон гарч буй шийдвэрийн үндэслэлийг сайжруулах, гаргаж буй шийдвэрээрээ Үндсэн хуулийг тайлбарлах, Үндсэн хуулийн хэрэгжилтийг хангуулах эрх хэмжээг өргөтгөх зэрэг нэн даруй шийдвэрлэх асуудлууд оршсоор байна. Энэхүү өгүүллэгийн зорилго нь Үндсэн хуульт ёсыг бэхжүүлэхэд Үндсэн хуулийн шүүхийн гүйцэтгэх үүргийг, Үндсэн хуулийн болон Үндсэн хуулийн процессын эрх зүйн онол, зарчимд үндэслэн харьцуулсан эрх зүйн судалгаанд тулгуурлан авч үзэж, дүн шинжилгээ хийн, цаашдын чиг хандлагыг тодорхойлж, Үндсэн хуулийн цэцийн (шүүхийн) шийдвэрийн үр дагавар, түүний хэрэгжилттэй холбоотой эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, Үндсэн хуулийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх боломжийг эрэлхийлэхэд оршино.
Түлхүүр үгс: Үндсэн хуульт ёс Төрийн эрх мэдлийн хязгаарлалт Үндсэн хуулийн шүүх, Үндсэн хуулийн хамгаалалт Үндсэн хуулийн тулгамдсан асуудал
ҮНДСЭН ЭРХИЙГ ТОДОРХОЙЛОХОД ҮНДЭСНИЙ ӨВӨРМӨЦ БАЙДЛЫН НӨЛӨӨЛӨЛ
The interplay between fundamental rights and national identity is multifaceted, encompassing legal, political, and cultural components. Legal interpretations, cultural dynamics, and evolving socioeconomic conditions all pose challenges to fundamental rights. At the legal system level, striking a balance between the two viewpoints: protecting fundamental rights and preserving national identity, remains a constant source of concern. In this article, we will examine and analyze how the relationship of national identity and fundamental rights shapes, restricts, and expands fundamental rights based on the constitutions, court decisions, and real facts of each country. Үндсэн эрх ба үндэсний өвөрмөц байдал хоорондын харилцаа нь хууль эрх зүй, улс төр, соёлын хэмжигдэхүүнийг хамарсан цогц харилцан үйлчлэл мөн. Тиймээс ч үндсэн эрхүүдэд хууль эрх зүйн тайлбар, соёлын динамик, хувьсан өөрчлөгдөж буй нийгмийн нөхцөл байдлаас улбаатай олон сорилт үүсэж байна. Хууль эрх зүйн тогтолцооны түвшинд үндсэн эрхийг хамгаалах, үндэсний өвөрмөц байдлыг хадгалах гэсэн хоёр үзлийн тэнцвэрт байдлыг хангах нь байнгын анхаарал татсан асуудал байсаар байна. Энэхүү нийтлэлд үндэсний өвөрмөц байдал ба үндсэн эрхийн хоорондын харилцан үйлчлэл нь үндсэн эрхийг хэрхэн бүрдүүлж, хязгаарлаж, өргөжүүлж байгааг улсуудын Үндсэн хууль, шүүхийн шийдвэр, бодит үйл баримтад тулгуурлан харьцуулан үнэлж, дүн шинжилгээ хийхийг чухалчлан үзлээ.
Үндсэн хууль, үндсэн эрх үндсэн хуулийн өвөрмөц байдал
ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ БА ҮНДСЭН ХУУЛЬТ БАЙГУУЛЛЫН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ
The theory, methodology, challenges, need for reforms, and key concepts of the National Security Concept should be defined, and when revising the concept, it is important to clearly reflect on human security, environmental security, social stability, economic independence, and political stability in a specific, logical, and actionable manner. It is emphasized as a fundamental basis for developing policies aimed at strengthening national security. Үндэсний үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын онол, арга зүй, тулгарч буй асуудлууд, шинэчлэлтийн шаардлага, тулгуур ойлголтуудыг тодорхойлж, үзэл баримтлалыг шинэчлэн боловсруулахдаа хүний аюулгүй байдал, хүрээлэн буй орчны аюулгүй байдал. нийгмийн тогтвортой хөгжил, эдийн засгийн бие даасан байдал, төрийн тогтвортой байдал зэргийг тодорхой, логик уялдаатай, хэрэгжихүйц байдлаар тусгах шаардлагатайг онцлон үндэсний аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх бодлого боловсруулах суурь болгон үзэхийг чухалчилсан.
Үндэсний аюулгүй байдал Үндсэн хуульт байгуулал Үзэл баримтлал
ХҮНИЙ ХУВИЙН МЭДЭЭЛЭЛ ХАМГААЛАХ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ХАРЬЦУУЛСАН ШИНЖИЛГЭЭ, ЧИГ ХАНДЛАГА
The legal development of personal data protection has accelerated since the 2000s, and by the 2010s, the foundation for the current regulatory framework had been established. The European Union has had a significant influence on this process. However, the continuous advancement of technology and the varying interests of nations pose challenges to data protection regulations while simultaneously shaping certain trends in the field. As a key player in e-commerce and digital services, the United States maintains a sectoral approach to data protection, prioritizing economic freedom, innovation, and security. In contrast, most other countries are intensifying their efforts to enact comprehensive data protection laws. This study conducts a comparative analysis of personal data protection regulations across different jurisdictions and identifies five key challenges and trends in the field. Based on these findings, the study concludes that personal data protection law is transitioning into its next phase of evolution, with significant regulatory changes expected in the next 3 to 5 years. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах эрх зүйн хөгжил 2000-аад оноос эрчимжиж, 2010-аад онд өнөөгийн зохицуулалтын ерөнхий хэв шинж тогтох суурь бүрэлджээ. Үүнд Европын холбооны нөлөөлөл өндөр байв. Гэвч технологийн зогсолтгүй хөгжил, улс орнуудын ашиг сонирхлууд энэ салбарын зохицуулалтад нэг талаас сорилт учруулж, нөгөө талаас тодорхой чиг хандлагыг хэлбэршүүлж байна. Цахим худалдаа үйлчилгээний гол тоглогч АНУ эдийн засаг, инновацын чөлөөт байдал, аюулгүй байдлын үүднээс мэдээлэл хамгаалах тогтолцоог салбарчилсан хэвээр хадгалж буй бол ихэнх улсууд тухайлсан хууль батлах ажлаа эрчимжүүлж буй. Энэхүү олон талт нөхцөл байдал дахь улсуудын хувийн мэдээлэл хамгаалах зохицуулалтад харьцуулсан шинжилгээ хийсний үндсэн дээр уг судалгаанд хувийн мэдээлэл хамгаалах эрх зүйн салбар дахь таван төрлийн сорилт, чиг хандлагыг тодорхойллоо. Түүний үндсэн дээр хувийн мэдээлэл хамгаалах эрх зүй хөгжил хувьслынхаа дараагийн үед шилжиж буй бөгөөд ойрын 3-5 жилд идэвхтэй өөрчлөлт бий болох дүгнэлтийг дэвшүүллээ.
байх, хувийн халдашгүй байх эрх, мэдээлэл хамгаалал, мэдээллийн эрх зүй, дижитал орчин, үндсэн эрх, харьцуулсан судлал
ЭРХ ЗҮЙГ ХАРЬЦУУЛАН СУДЛАХ АРГА ЗҮЙН ТӨЛӨВЛӨЛТ БА СУДАЛГААНЫ ДҮРМҮҮД
The results of comparative research are directly related to the methodological design of the research. When conducting comparative research in the framework of private law, incorporating research principles into the planning process in alignment with the research objectives and the scope of the study will positively impact the results. In basic social science research methodology, quantitative and qualitative methods are considered specific types of research approaches. However, depending on the nature of the social science field, the research purpose, and other research methodologies, the importance of appropriate methodological planning increases, serving as a key measure of research 'quality. As research methodology in the study of law has evolved through the 'law in context' approach, the effectiveness of methodologies that view law as a cause of social problems and examine a broad range of political and social issues (Mike McConville, 2007) continues to grow. In this regard, comprehensive planning and implementation—ranging from establishing the overall direction of the research to carefully selecting the comparative method and setting research guidelines for the effective execution of the planned approach—will make a valuable contribution to the development of comparative legal studies. Keywords: Legal comparative research, comparative law study, planning of research methodology, research rule, qualitative research, legal tradition, legal family, legal system. Харьцуулан судлах судалгааны ажлын үр дүн нь судалгааны арга зүйн төлөвлөлттэй шууд холбоотой. Хувийн эрх зүйн хүрээнд харьцуулан судалгаа хийхэд судалгааны зорилго болон харьцуулан судлах хүрээг уялдуулан төлөвлөхдөө судалгааны дүрмүүдийг тусгах нь судалгааны үр дүнд эергээр нөлөөлнө. Нийгмийн шинжлэх ухааны суурь судалгааны арга зүйд тоон болон чанарын судалгааны аргыг судалгааны арга зүйн тодорхой төрөл болгон ашиглаж тогтсон байна. Харин нийгмийн шинжлэх ухааны салбарын мөн чанар, судалгааны ажлын зорилго болон судалгааны арга зүйн бусад хэлбэрээс хамааран судалгааны “чанар”-ын хэмжүүр болгон төлөвлөх байдлаар арга зүйн зохистой цогц /комплекс/ төлөвлөлтийн асуудал нэн чухал болж байна. Эрх зүйг судлах судалгааны арга зүй нь law in context хандлагаар хөгжих болсноор эрх зүйг нийгмийн асуудлын шалтгаан гэж үзэн улс төр, нийгмийн зохион байгуулалтын асуудлын (Mike McConville, 2007) өргөн хүрээгээр харьцуулан судлах судалгааны арга зүйн үр нөлөө дээшилсээр байна. Эл утгаар эрх зүйн тодорхой асуудлыг харьцуулан судлахад судалгааны ерөнхий чиглэл тогтоохоос эхлэн харьцуулалтын аргыг нарийвчлан сонгох, төлөвлөсөн аргыг чанартай хэрэгжүүлэх судалгааны дүрэм тогтоох байдлаар иж бүрэн төлөвлөн хэрэгжүүлэх нь эрх зүйн харьцуулсан судлалын хөгжилд зохистой хувь нэмэр оруулна.
Түлхүүр үгс: эрх зүйн харьцуулсан судалгаа харьцуулсан эрх зүй судлал судалгааны арга зүйн төлөвлөлт, судалгааны дүрэм чанарын судалгаа эрх зүйн уламжлал эрх зүйн бүл эрх зүйн тогтолцоо
СҮМ ХИЙДИЙН САНХҮҮЖИЛТЭЭС ИРГЭНИЙ НИЙГМИЙН САНХҮҮЖИЛТЭД АВАХ САНАА
The study examines how the traditional financial system of Mongolian monasteries resembles the modern funding model of civil society. It demonstrates with evidence that Jas funds expanded through local community donations, asset growth, and business revenues, creating a financial system independent of the state—similar to endowments and non-profit organization principles. Additionally, the study critiques the biased historical narrative, emphasizing that civil society has long been part of Mongolia’s tradition and should not be considered a foreign concept. It suggests exploring new funding opportunities for modern non-governmental organizations based on historical experience. Монголын уламжлалт сүм хийдийн санхүүжилтийн тогтолцоо нь өнөөгийн иргэний нийгмийн санхүүжилтийн загвартай төстэй болохыг судалж жасууд нутгийн ардын хандив, хөрөнгийн өсөлт, бизнесийн орлогоор сангаа арвижуулж, төрөөс ангид санхүүгийн тогтолцоо бүрдүүлж байсан нь эндаумент, ашгийн бус байгууллагын зарчмуудтай ижил болохыг баримтаар нотолсон. Мөн түүх бичлэгийн өрөөсгөл байдлыг шүүмжилж, иргэний нийгэм Монголын уламжлалд байсаар ирсэн тул гадаадын соёл гэж үзэх нь буруу гэдгийг онцолсон. Түүхэн туршлагадаа үндэслэн өнөөгийн төрийн бус байгууллагын санхүүжилтийн шинэ боломжийг эрэлхийлэхийг санал болгосон.
Жас Сүм хийд Санхүүжилт Эндаумент Хандив
ПОЛЬШ, УНГАРЫН ДУНДАД ЗУУНЫ ЭРХ ЗҮЙН СОЁЛЫН ТҮҮХЭЭС: ЕВРОПЫН ХОЛБООНЫ ШИНЭЧИЛСЭН ЗӨГИЙН БАЛНЫ УДИРДАМЖИЙН ТАЛААР
The European Union is the world's second largest honey producer after China. The objective of this study is to investigate the legal cultural history of beekeeping and honey production in the Middle- and the early New Ages in Poland and Hungary as leading honey producing member states of the EU. The methodology adopted for this research comprises the study of the contemporary sources of the two countries using the methods of the science of legal cultural history. The contemporary documents show the value of honey and the honey-producing sector in the legal historical eras examined in both countries. Considering the detail of the regulations and the special marking system used in Poland, as well as the fact that special statutory elements of honey theft were codified in medieval Central European criminal law indicates that in this area beekeeping was considered a particularly developed production sector, whose representatives were able to represent their producer interests in the judicial system effectively. The paper sets an example for the modern honey production sector, in order to represent their interests in a sustainable legislation and law enforcement efficiently and powerfully in the 21th century as well – from the perspective of the EU’s revised honey directive came into force on 13 June 2024. Европын Холбоо дэлхийд Хятадын дараа ордог зөгийн бал үйлдвэрлэгч бүс юм. Энэхүү судалгааны зорилго нь Европын Холбооны тэргүүлэх зөгийн бал үйлдвэрлэгч гишүүн орнууд болох Польш, Унгарын дундад зуун болон шинэ үеийн эхэн үеийн зөгийн аж ахуй, зөгийн бал үйлдвэрлэлийн эрх зүйн соёлын түүхийг судлахад оршино. Судалгаанд эдгээр улсын эх сурвалжуудыг эрх зүйн болон түүхийн шинжлэх ухааны арга зүйг ашиглан судлав. Эдгээр эх сурвалжуудаас үзэхэд зөгийн бал болон түүний үйлдвэрлэл нь тухайн цаг үеийн эрх зүйн түүхэн хөгжлийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байсныг илтгэнэ. Тухайлбал, Польшид хэрэгжиж байсан нарийвчилсан зохицуулалт, онцгой тэмдэглэгээний систем, мөн дундад зууны Төв Европын эрүүгийн хуульд зөгийн бал хулгайлахтай холбоотой тусгай заалтуудыг хуульчилсан нь уг бүс нутагт зөгийн аж ахуй өндөр хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбар байсан бөгөөд зөгий үржүүлэгчид өөрсдийн эрх ашгийг эрх зүйн тогтолцоонд үр дүнтэй хамгаалах чадвартай байсныг баталж байна. Энэхүү судалгаа нь орчин үеийн зөгийн балны үйлдвэрлэлийн салбарын хувьд чухал сургамж бөгөөд XXI зуунд зөгийн аж ахуй эрхлэгчид өөрсдийн ашиг сонирхлыг тогтвортой хууль тогтоомж, эрх зүйн орчинд хүчтэй, үр дүнтэй хамгаалах шаардлагатайг харуулах ба энэ нь 2024 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр хүчин төгөлдөр болсон Европын Холбооны шинэчилсэн зөгийн балны удирдамжийн хүрээнд онцгой ач холбогдолтой юм.
зөгийн бал үйлдвэрлэх; Польш; Унгар; Эрх зүйн соёлын түүх; Европын Холбооны зөгийн балны удирдамж
УЛСЫН ЭРХ БА МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬТ ЁСНЫ ХӨГЖЛИЙН ЗАРИМ АСУУДАЛ
The history of constitutionalism in Mongolia is relatively new. However, in terms of its content, scope, and impact, it upholds the values and fundamental principles of a democratic constitution. The constitution serves as the primary instrument for decentralizing state power, establishing a system of checks and balances, and safeguarding human rights. The principles of parliamentary government, human rights, and freedoms enshrined in the Mongolian Constitution are rooted in Jamsrangiin Tseveen’s work, “State rights”, which played a crucial role in drafting Mongolia’s first Constitution in 1924. After the 1921 revolution, J.Tseveen began drafting a constitution, laying the foundation for legal terminology and defining key concepts of state formation and constitutional governance in his work “State rights”. His draft emphasized the protection of Mongolia’s territory, language, and national sovereignty, the recognition of human rights and freedoms, and the establishment of a government based on the supremacy of the people. Although the drafts by J.Tseveen and D.Bodoo were not officially adopted, they played a crucial role in formalizing national legislation and developing legal terminology. J.Tseveen's work “State rights” is a historical document that initiated the development of constitutional theory and legal terminology, laying the foundation for Mongolia’s legal system. Монгол Улсын Үндсэн хуульт ёсны хөгжлийн түүх нь шинэлэг боловч агуулга, цар хүрээ, үр дүнгийн хувьд ардчилсан үндсэн хуулийн үнэт зүйлс, нийтлэг зарчмуудыг хангаж буй баталгаа юм. Үндсэн хууль нь төрийн эрх мэдлийн төвлөрлийг задлах, хяналт, тэнцлийг бий болгож хүний эрхийг хамгаалах гол хэрэгсэл билээ. Монголын Үндсэн хуульд туссан парламентат засаглалын үзэл санаа, хүний эрх, эрх чөлөөний зарчмууд Жамсрангийн Цэвээн абугайн “Улсын эрх” бүтээлд тулгуурласан бөгөөд энэ нь 1924 оны Анхдугаар Үндсэн хуулийг боловсруулахад чухал суурь болсон юм. Ж.Цэвээн 1921 оны хувьсгалын дараа Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах ажлыг эхлүүлж, “Улсын эрх” бүтээлээрээ хууль зүйн нэр томьёог тогтоон, төрийн байгуулалт, үндсэн хуулийн үзэл санааг тодорхойлжээ. Түүний төсөлд Монголын газар нутаг, хэл бичиг, үндэсний бүрэн эрхт байдлыг хамгаалах, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх, ардын засгийн дээд эрхийг тогтоох зэрэг үзэл санаа тусгалаа олсон. Хэдийгээр Ж.Цэвээн, Д.Бодоо нарын төслүүд батлагдаагүй ч үндэсний хууль тогтоомжийн хэлбэршил, хууль зүйн нэр томьёоны эхлэлийг тавьсан нь онцгой ач холбогдолтой юм. Ж.Цэвээний “Улсын эрх” бүтээл нь Үндсэн хуульт ёсны онол, нэр томьёоны хөгжлийг эхлүүлж, Монгол Улсын эрх зүйн тогтолцооны суурийг тавьсан түүхэн баримт болж үлдсэн байна.
Улсын эрх, Үндсэн хуулийн төсөл Жамсрангийн Цэвээн