Эрх зүй, харьцуулсан эрх зүйн онол, арга зүйн сэтгүүл
Copyright (c) 2026 ШИХИХУТУГ СЭТГҮҮЛ https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ГЭР БҮЛИЙН ХҮЧИРХИЙЛЛИЙН УЛМААС ХОХИРСОН ХҮҮХДИЙН СЭТГЭЛ ЗҮЙН ХОХИРЛЫГ ЭРХ ЗҮЙН ХУВЬД ҮНЭЛЭХ АСУУДАЛ
Монгол улсын Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид заасан зарим гэмт хэргүүдэд хохирогчийн сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэлийг тогтоож нөхөн төлбөрийг мөнгөн хэлбэрээр олгож буй эрх зүйн зохицуулалт нь “Гэм буруугийн зарчим”-д суурилсан. Энэхүү зохицуулалт нь хүүхдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, учруулсан сэтгэлзүйн хохирлыг арилгах, нөхөн төлбөрийн хэмжээг зохистойгоор тогтоох зорилготой. Хууль тогтоомжид хүүхдэд учирсан сэтгэлзүйн хохирлын үнэлэмжийг тодорхойлохдоо гэм хорын хариуцлага хүлээх этгээдийг тодорхойлж авч үзсэн байна. Гэвч хүүхдэд учирсан сэтгэлзүйн хохирлыг үнэлэх хэм хэмжээ, түүнийг хэрэгжүүлэх, хяналт тавих эрх бүхий байгууллагын чиг үүрэг тодорхой бус байгаа нь хохирогч хүүхдийн хамгаалалт, сэтгэц зан үйлийн аюулгүй байдал, эрх зүйн байдлыг хангахад хүндрэл учруулж байна. Иймд энэхүү өгүүлэлд дээрх зохицуулалтын өнөөгийн байдалд дүн шинжилгээ хийж, тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлохыг зорив.
Хүүхэд хамгаалал, сэтгэцэд учирсан хор уршгийн зэрэглэл, хохирогч хүүхдийн сэтгэл зүйн нөхөн төлбөр, хохирлыг үнэлэх эрх зүйн зохицуулалт
ИРГЭНИЙ ҮҮРГИЙН ОНОЛЫН ФИЛОСОФИ, ЭРХ ЗҮЙН ҮНДЭС: АНГИЛАЛ, ЧИГ ХАНДЛАГА
Орчин үеийн Үндсэн хуулийн эрх зүйн хөгжил нь хүний болон иргэний эрхийг өргөн хүрээнд баталгаажуулж, тэдгээрийг институцчилэх чиглэлд голлон төвлөрч ирсэн байна. Хүний эрхийн олон улсын стандарт болон үндэсний Үндсэн хуулиудын хөгжлийн явцад эрхийн хамгаалалт өргөжиж, иргэнийг төрийн хэт оролцооноос хамгаалах механизм боловсронгуй болсон хэдий ч энэ үйл явц нь иргэний үүргийн агуулга, түүний эрх зүйн болон институцийн байр суурийг харьцангуй орхигдуулахад хүргэсэн байна. Үүний улмаас нийгэмд эрх, үүргийн тэнцвэргүй байдал бий болсон талаар судлаачид онцлох болжээ.2 Эрх, үүргийн харилцаа нь онолын хувьд харилцан хамааралтай, салшгүй шинжтэй боловч практикт эрхийг өргөтгөх, үүргийг хязгаарлах хандлага давамгайлж байгаа нь төр, иргэний харилцаанд хариуцлагын тэгш бус байдал үүсгэх нөхцөл болдог. Иргэний үүрэг нь эрхийн эсрэгцэл бус, харин түүнийг нөхцөлдүүлэгч, баталгаажуулагч элемент бөгөөд иргэний үүргийг онол, хууль зүй, практикийн уялдаанд судлах нь нийгмийн тогтвортой байдал, хууль ёсны хэрэгжилт, ардчиллын баталгаанд онцгой ач холбогдолтой юм.
Иргэний үүрэг, Үндсэн хуулийн үүрэг, Эрх ба үүргийн харилцан хамаарал, Нийгмийн гэрээний онол, Иргэний оролцоо, Хариуцлагатай иргэн, Ардчилсан засаглал
НИЙГМИЙН ЯЛГАВАРЛАН ГАДУУРХАЛТ БА ТҮҮНИЙ СЭТГЭЛ ЗҮЙН ҮНДЭС
“Нийгмийн ялгаварлан гадуурхалт ба түүний сэтгэл зүйн үндэс” сэдэвт илтгэлд нийгмийн ялгаварлан гадуурхалтын мөн чанар, түүний хувь хүний сэтгэлзүйд үзүүлэх нөлөө, түүнээс урган гарах сэтгэлзүйн механизм, мөн сөрөг үр дагаврыг бууруулах арга замуудыг судлан авч үзсэн. Илтгэлд ялгаварлан гадуурхалтын төрөл, илрэх хэлбэр, түүнтэй холбоотой стресс, сэтгэл гутрал, айдас, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмжийн бууралт зэрэг сэтгэлзүйн өөрчлөлтүүдийг онолын болон судалгааны жишээн дээр тайлбарласан. Мөн нийгмийн болон сэтгэлзүйн дэмжлэг нь ялгаварлан гадуурхалтын сөрөг нөлөөг бууруулах чухал хүчин зүйл болохыг тодотгож, боловсрол, бодлого, хувь хүний түвшинд хэрэгжүүлэх санал, зөвлөмжийг дэвшүүлсэн. Энэхүү судалгааны үр дүн нь нийгэмд эрх тэгш, сэтгэлзүйн хувьд эрүүл орчныг бүрдүүлэхэд хувь нэмэр болох зорилготой юм.
ялгаварлан гадуурхах үйлдэл, үзэн ядалт, ялгаварлан гадуурхах гэмт хэрэг, эс үйлдэхүй
ДИЖИТАЛ ТӨЛБӨРИЙН СИСТЕМ БА ЭДИЙН ЗАСГИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ: ЭРХ ЗҮЙ-ЭДИЙН ЗАСГИЙН ШИНЖИЛГЭЭ
Дижитал төлбөрийн систем нь санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, гүйлгээний зардлыг бууруулах, эдийн засгийн үр ашгийг дээшлүүлэх чухал хэрэгсэл болж байгаа хэдий ч кибер эрсдэл, өгөгдлийн төвлөрөл, санхүүгийн бүрэн эрх, хүний эрхийн хамгаалалтын шинэ сорилтуудыг бий болгож байна. Энэхүү өгүүлэлд дижитал төлбөрийн системийн мөн чанар, эдийн засгийн аюулгүй байдалд үзүүлэх нөлөө, эрх зүйн зохицуулалтын шаардлагыг шинжилнэ. Судалгааны үр дүнд дижитал төлбөрийн систем нь зөвхөн санхүүгийн технологи бус, харин эдийн засгийн тогтвортой байдал, өгөгдлийн засаглал, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах эрх зүйн институт болохыг тогтоов.
дижитал төлбөрийн систем, эдийн засгийн аюулгүй байдал, финтек, өгөгдлийн засаглал, хүний эрх
ХИЙМЭЛ ОЮУН УХААНЫ ХӨГЖЛИЙН НӨЛӨӨН ДЭХ ХУУЛЬЧИЙН МЭРГЭЖЛИЙН ИРЭЭДҮЙ: МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧНЫ ШИНЖИЛГЭЭ
Дэлхий даяар өрнөж буй дөрөвдүгээр аж үйлдвэрийн хувьсгал хууль зүйн салбарын уламжлалт хэв маягийг сууриар нь өөрчилж байна. 2024 оны байдлаар олон улсын хуулийн фирмүүдийн 79 хувь нь үйл ажиллагаандаа Хиймэл оюун ухааныг нэгэнт нэвтрүүлсэн нь энэхүү технологи 'туслах' хэрэгслээс 'стратегийн түнш' болон хувирсныг илтгэнэ. Монгол Улсын хувьд 2025 онд батлахаар төлөвлөж буй хиймэл оюун ухааны үндэсний стратеги болон 'ХуульTech' зэрэг үндэсний платформуудын хэрэглээ нь технологийн бэлэн байдлыг харуулж байгаа ч, эрх зүйн орчны хувьд 'зохицуулалтын хоосон орон зай оршсоор байгаа нь хуульчийн мэргэжлийн хүрээнд хиймэл оюун ухааны хэрэглээ, хариуцлага, ёс зүйн зохицуулалтыг тусгайлан зохицуулах эрх зүйн орчин бүрдээгүй байна. Энэхүү судалгааны ажил нь хиймэл оюун ухааны нөлөөгөөр хуульчийн мэргэжлийн үнэ цэн хэрхэн хувьсаж буйг тодорхойлж, дотоодын эрх зүйн орчин дахь “галлюцинаци” болон ёс зүйн хариуцлагын асуудлыг харьцуулсан шинжилгээний аргаар судлахыг зорив.
хиймэл оюун ухаан, хуульчийн мэргэжил, хуулийн технологи, генератив, галлюцинаци, хууль эрх зүйн зохицуулалт
ОРОН СУУЦ ЗАХИАЛГЫН ГЭРЭЭНД ЗАХИАЛАГЧИЙН ЭРХИЙГ ХАМГААЛАХАД НОТАРИАТЫН ҮҮРЭГ, ОРОЛЦОО
Хүн амын төвлөрөл ихсэж үүнийгээ даган иргэд хямд үнээр орон сууцтай болох боломжийг эрэлхийлэн орон сууц захиалгын гэрээг ихээр байгуулах болсон. Барилгын компаниуд гэрээний стандарт нөхцөлийг нэг талын ашиг сонирхолд нийцүүлэн боловсруулж, захиалагч талд гэрээний агуулгыг өөрчлөх, харилцан тохиролцох бодит боломж олгодоггүй. Тухайлбал энэ төрлийн гэрээг бизнес эрхлэгчид өөрсдөө боловсруулдаг бөгөөд нэг стандартаар хэрэглэгч/захиалагч бүртэй гэрээ байгуулдаг ба харилцан тохиролцож гэрээний нөхцөлийг боловсруулдаггүй сул талтай. Энэ нь захиалагчид уг гэрээнд гарын үсэг зурах эсхүл зөвшөөрөөгүй тохиолдолд гэрээ байгуулахгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Гүйцэтгэгч компаниуд гэрээний нөхцөлийг боловсруулахдаа нэг талд ашигтай буюу өөртөө давуу байдал олгосон харин хэрэглэгчдэд сул талтай, илүү хариуцлага хүлээлгэсэн, эрх хязгаарласан зэрэг гэрээний нөхцөлийг боловсруулдаг. Түүнчлэн гэрээний нөхцөл нь мэргэжлийн үг хэллэг агуулагдсан, ойлгомжгүй байдгаас шалтгаалан хэрэглэгч бүрэн ойлголгүйгээр зөвшөөрч гарын үсэг зурах нь элбэг. Энэхүү өгүүлэлд орон сууц захиалгын гэрээний эрх зүйн зохицуулалт, захиалагчийн эрх зөрчигдөх шалтгаан, түүнээс урьдчилан сэргийлэхэд нотариатын гүйцэтгэх үүрэг, оролцоог судалж, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох санал дэвшүүлэв.
орон сууц, захиалагчийн эрх, хэрэглэгч, нотариат, стандарт гэрээ
ХУУЛИЙН САЛБАРЫН МЭРГЭЖИЛТНҮҮДИЙН СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙГ ДЭМЖИХ ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА: МОНГОЛ УЛСАД ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ БОЛОМЖ
Хуулийн салбарын мэргэжилтнүүд нь өндөр хариуцлага, хугацааны дарамт, зөрчил маргаантай орчин, хүний эрх, эрх чөлөө, хувь заяанд нөлөөлөх шийдвэр гаргалт зэрэг онцлогоос шалтгаалан сэтгэцийн эрүүл мэндийн эрсдэл өндөртэй мэргэжлийн бүлэгт хамаардаг. Олон улсын судалгаагаар өмгөөлөгч, шүүгч, прокурор, хууль сахиулах байгууллагын ажилтнуудын дунд стресс, ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл гутрал, түгшүүр, архи, бодисын зохисгүй хэрэглээ, мэргэжлийн хоёрдогч сэтгэцийн гэмтэл, амиа хорлох эрсдэл харьцангуй өндөр илэрдэг болохыг тогтоосон байна (Krill et al., 2016; Organ et al., 2016). Иймээс олон улс орон энэ асуудлыг зөвхөн хувь хүний эрүүл мэндийн асуудал бус, шударга ёсны тогтолцооны чанар, байгууллагын тогтвортой байдал, иргэдийн итгэлтэй холбоотой стратегийн асуудал гэж үзэх болсон. Энэхүү өгүүлэлд АНУ-ын Хуульчдад туслах хөтөлбөр, Ажилтнуудад туслах хөтөлбөр, Канадын Сэтгэл зүйн бэлэн байдлын хөтөлбөр, Австралийн сэтгэл зүйн тусламжийн нэгдсэн үйлчилгээ, Европын Холбооны ажлын байрны стресс ба нийгэм-сэтгэл зүйн эрсдэлийн удирдлага, ХБНГУ-ын Цагдаагийн сэтгэл зүйн алба, Их Британийн Сэтгэцийн гэмтлийн эрсдэлийн менежмент болон LawCare байгууллага, Сингапурын Practice Well санаачилгыг харьцуулан авч үзэв. Эдгээр туршлагын нийтлэг шинж нь нууцлалтай зөвлөгөөний үйлчилгээ, эрт илрүүлэг, стрессийн удирдлага, туршлага нэгт дэмжлэг, байгууллагын соёлын үнэлгээ, сэтгэл зүйн сургалт, мэргэжлийн тусламжид холбох тогтолцоог цогцоор нь хөгжүүлсэнд оршино (American Bar Association, n.d.; Greenberg et al., 2010; LawCare, 2024). Монгол Улсад хуульч, шүүгч, прокурор, цагдаа, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын ажилтнуудад зориулсан үндэсний хэмжээний сайн сайхан байдлын бодлого, нууцлалтай зөвлөгөөний үйлчилгээ, судалгаа-үнэлгээний тогтолцоо, сэтгэл зүйн сургалт, туршлага нэгт дэмжлэгийн сүлжээ, хямралын дараах сэтгэл зүйн тусламжийн багийг үе шаттай бий болгох шаардлагатай байна. Хуульчдын сэтгэцийн эрүүл мэнд, сайн сайхан байдал нь зөвхөн хувь хүний асуудал бус, шударга ёсны чанар, иргэдийн итгэл, хууль дээдлэх ёсны тогтвортой байдлын үндэс мөн.
мэнд, сайн сайхан байдал, стресс, ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, хууль зүйн салбар, олон улсын туршлага
ХУУЛЬ САХИУЛАХ БАЙГУУЛЛАГЫН АЖИЛТНУУДЫН СЭТГЭЛ ЗҮЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ
Тус судалгааны ажлаар хууль сахиулах байгууллагын ажилтнуудын сэтгэл зүйн эрүүл мэндийн нөхцөл байдлыг тодорхойлж, судалгаанд тулгуурлан санал, зөвлөмж боловсруулахыг зорилоо. Судалгаанд ажлаас халшрах хам шинжийг үнэлэх Маслахын хэмжүүр (MBI), сэтгэл гутрал, түгшүүр, стрессийн түвшинг үнэлэх хэмжүүр (DASS-21), сэтгэл зүйн уян хатан чадварын хэмжүүр (CD-RISC-25), ганцаарчилсан ярилцлага, баримт бичигт дүн шинжилгээ хийх аргыг ашиглан өгөгдөлөө цуглуулав. Нийт 1500 оролцогч оролцсоноос 59.8 хувь (n=898) нь ШШГЕГ, 37.2 хувь (n=558) нь ЦЕГ, 3 хувь (n=44) нь Монголын Өмгөөлөгчдийн Холбооны ажилтнууд байлаа. Судалгааны үл хамаарах хувьсагч нь нас, хүйс, ажилласан жил, боловсролын түвшин, оршин суугаа газар, ажилладаг байгууллага, хамаарах хувьсагч нь ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл гутрал, түгшүүр, стресс, сэтгэл зүйн уян хатан чадвар байв. Судалгааны тоон үр дүнг боловсруулахдаа Колмогоров-Смирнов, Манн-Витни Ю, Крускал Воллис Эйч, Регресс, Хамаарлын шинжилгээнүүдийг ашигласан. Харин чанарын үр дүнг боловсруулахдаа ижил төстэй байдлын шинжилгээ, кейс анализ, баримт бичигт дүн шинжилгээ хийх аргуудыг ашиглав. Судалгааны үр дүнгээр ажлаас халшрах хам шинж нь сэтгэл гутрал, түгшүүр, стрессийн түвшинтэй эерэг хамааралтай байлаа. Харин ажлаас халшрах хам шинжийн ажил, мэргэжлээс шалтгаалсан сэтгэл зүйн ядаргаа, хувийн амжилт бүтээмжийн мэдрэмж гэсэн үзүүлэлтүүд нь сэтгэл зүйн уян хатан чадвартай эерэг хамааралтай байна. Сэтгэл гутрал, түгшүүр, стрессийн түвшин болон сэтгэл зүйн уян хатан чадвар хоорондоо сөрөг хамааралтай байлаа. Ажилтнуудын сэтгэл зүйн асуудлыг үүсгэгч шалтгаан нь байгууллагын тогтворгүй байдал, нийгмийн сөрөг хандлага гэх мэт системийн шинжтэй асуудал байгаа бөгөөд хувь хүний асуудлыг даван туулах чадварыг хөгжүүлэх, байгууллагын соёлыг бэхжүүлэх замаар мэргэжлийн тогтвортой байдлыг хангах шаардлагатайг харуулж байна.
Ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл зүйн хямрал, сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, даван туулах стратеги
ШҮҮХИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНД ХИЙМЭЛ ОЮУН АШИГЛАХ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, ЗАРЧМУУДЫН ХАРЬЦУУЛСАН ТОЙМ СУДАЛГАА (2015–2025)
Олон улсад хувийн хэвшлээс гадна төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаандаа хиймэл оюун нэвтрүүлж зардал хэмнэх, түргэвчлэх, үр нөлөөгөө дээшлүүлэх арга хэмжээ авч байна. Шүүхүүдийн хувьд мөн адил тодорхой хэмжээнд хиймэл оюун нэвтрүүлж байгаа ч хүний эрхийн зөрчилтэй холбоотой нарийн ээдрээтэй, үр дагавар ихтэй ийм ажиллагаанд хиймэл оюун ашиглах эрх зүйн орчин чухал. Олон улсад энэ талаар ялгаатай зохицуулалт, номлолыг баримталж байгааг уг судалгаанд авч үзлээ. Ингэхдээ олон улсын ба бүс нутгийн зохицуулалтын чиг хандлага, үндэсний эрх зүйн зохицуулалт ба туршлага гэсэн түвшинд хувааж Европын холбоо, АНУ, Герман, Япон, Сингапур зэрэг улсын эрх зүйн тоймыг шинжлэв.
Хиймэл оюун, Шүүхэд хиймэл оюун ашиглах, Хиймэл оюуны эрх зүйн зохицуулалт, Хиймэл оюуны харьцуулсан судалгаа, эрх зүйн зарчим
Уг өгүүлэлд Монгол Улс ХХ зуунд тусгаар тогтнолоо олсон түүх, тусгаар тогтнолын үнэ цэнэ, аливаа улс оршин тогтноход түүх, соёл уламжлал ямар үүрэг гүйцэтгэдэг талаар авч үзнэ.
Монгол Улс, монголчууд, ДИУ, олон улсын гэрээ хэлэлцээр, ашиг сонирхол, тусгаар тогтнол, түүх, соёл, уламжлал
ОРЧИН ҮЕИЙН ЭРХ ЗҮЙН ХӨГЖИЛ ДЭХ ХАРЬЦУУЛСАН ЭРХ ЗҮЙН ҮҮРЭГ: ОНОЛ, АРГА ЗҮЙ
Харьцуулсан эрх зүй нь хууль зүйн шинжлэх ухааны хүрээнд бие даасан салбар бөгөөд эрх зүйн тогтолцоог судлах, шинжлэх, харьцуулах замаар тэдгээрийн ижил төстэй болон ялгаатай шинжийг тодорхойлж, орчин үеийн дэлхийн эрх зүйн тогтолцооны хэв шинжийг нарийвчлан судалж, ойлгоход чиглэдэг. Мөн харьцуулсан эрх зүй нь тухайн улсын эрх зүйн зарчим, институтийг гүнзгийрүүлэн судлах боломжийг бүрдүүлж, эрх зүйн тогтолцооны нөлөөлөл, нийгэмд үзүүлэх өөрчлөлтийн талаар хил дамнасан өргөн хүрээний ойлголтыг олгодог. Гадаад улсад хэрэгжиж буй эрх зүйн шийдлүүдийг харьцуулан судалж, өөрийн үндэсний нөхцөлд нийцсэн үр дүнтэй эрх зүйн загваруудыг нутагшуулах боломжтой болдог. Энэ хүрээнд харьцуулсан эрх зүйн үүрэг нь эрх зүйн шинэчлэл хийж буй Монгол Улсын хувьд онцгой ач холбогдолтой бөгөөд үндэсний хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, шинэчлэх хэрэгцээтэй нягт холбоотой байна. Иймд эрх зүйн тогтолцоонуудыг харьцуулан шинжлэх нь үндэсний хууль тогтоомжийг сайжруулах, шинэчлэх, орчин үеийн шаардлагад нийцүүлэх, улмаар эрх зүйн тогтолцооны үр нөлөөг нэмэгдүүлэх чухал хэрэгсэл болдог.
харьцуулсан эрх зүй, эрх зүйн тогтолцоо, эрх зүйн хэв шинж, эрх зүйн уялдуулах үйл явц, эрх зүйн шинэчлэл, Монгол Улс
Өгүүлэлд Монголын төр улсын бат оршихуйн нэгэн үндэс болсон үндэсний эе эвийн хүчний утга учир, түүхэн уламжлал, ач холбогдлын тухай товч авч үзсэн болно. Зохиогч чөлөөт зах зээлийн харилцаа, ардчилал, олон ургалч үзэл дэлгэрсэн энэ цаг дор нийгмийн ухамсар сэтгэлгээнд эе эвээ хичээх сэтгэлгээг төлөвшүүлэх, үндэсний эв нэгдлээ бэхжүүлэх арга замын тухай санаа бодлоо илэрхийлээд монголын ард түмний эе эвийн сэтгэлгээ, үндэсний эв нэгдлийн нэгэн эх сурвалж болох суут богд Чингисийн андын нөхөрлөлийн утга учир ач холбогдлыг тодорхойлохыг зорьсонд өгүүллийн ач холбогдол оршино гэж үзэж байна.
Эе эв, үндэсний эв нэгдэл, үндэстэн угсаатан, нийгмийн бүлэг давхарга, олон ургалч үзэл
ШУДАРГА ЁС, ХИЧЭЭНГҮЙН СОЁЛ ТӨРИЙН ЭРХЭМСЭГ ОРШИХУЙН ҮНДЭС БОЛОХ НЬ
Энэхүү өгүүлэлд Монголын төр ёс, төрийн дэг жаягийн үүсэл хөгжил, түүний уламжлал ба шинэчлэлийн харилцан хамаарал, мөн төрийн албаны соёлын мөн чанар, агуулгыг судлан авч үзэв. Төрийн албаны соёлын үндэс болсон шударга ёс, эе эв, хариуцлага, хууль дээдлэх ёс зэрэг үнэт зүйл, зарчмуудын агуулга, ач холбогдлыг Монголын төрийн уламжлал, орчин үеийн төрийн албаны хөгжлийн хүрээнд шинжилсэн болно. Судалгааны үр дүнд төрийн албаны дэг жаяг, соёл нь төрийн байгууллын тогтвортой байдал, төрийн үйл ажиллагааны үр нөлөө, төрийн нэр хүндийг бэхжүүлэх чухал хүчин зүйл болохыг тодорхойлохыг зорив. Өгүүллийн шинэлэг тал нь төрийн албаны дэг жаяг, соёлыг Монголын төр, улсын бат бөх оршин тогтнохуй, төрийн эрхэмсэг чанарыг хадгалан хөгжүүлэх үнэт зүйлсийн нэгэн суурь үндэс хэмээн үзэж, түүний онолын болон практик ач холбогдлыг тодруулах оролдлого хийсэнд оршино.
Монголын төр ёс, төрийн тогтолцоо, төрийн алба, төрийн албаны соёл, төрийн албаны зарчим: /шударга ёс, хууль дээдлэх, эе эвийн сэтгэлгээ/, төрийн албаны шинэчлэл
МОНГОЛЫН ХЭВЛЭЛ МЭДЭЭЛЛИЙН ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ТАЛААРХ ТОЙМ СУДАЛГАА
Монгол Улс нь Үндсэн хуульдаа үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх хүний үндсэн эрхийг баталгаажуулсан, өөрийн зохицуулалт бүхий хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн цогц системтэй орон юм. Уг өгүүлэлд Монголын хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн зохицуулалтын өнөөгийн загвар, нөхцөл байдлыг сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны онол, хандлагуудад тулгуурлан задлан шинжилсэн. Мөн Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль (1998) болон түүний шинэчилсэн найруулгын төсөл (2025 оны 1 дүгээр сар) ийн үзэл баримтлалуудыг харьцуулсан. Тус хуулийг шинэчилснээр Монголын хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн өнөөгийн үзэл баримтлал, зарчимд гарах өөрчлөлтүүдийг тоймолсон болно. Abstract Mongolia is a country that guarantees the fundamental human right to freedom of speech and expression in its Constitution and has a comprehensive media law system with its own regulatory framework. This article analyzes the current model and state of media law regulation in Mongolia based on theories and approaches in journalism and public communication. It also compares the conceptual foundations of the Law on Freedom of the Press (1998) and the draft revised version of the law (January 2025). Furthermore, the article provides an overview of the changes that would occur in Mongolia’s existing media law concepts and principles as a result of the revision of this law.
Хэвлэлийн эрх чөлөө, медиа систем, хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн зохицуулалт, сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн норматив онолууд
Copyright (c) 2026 ШИХИХУТУГ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ГЭМТ ХЭРЭГ ҮЙЛДСЭН УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ГИШҮҮНИЙГ ЭГҮҮЛЭН ТАТАХАД ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДАЛ
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Хорин есдүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасны дагуу Монгол Улсын Их Хурал (УИХ)-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь хуулийн хүчин төгөлдөр болсон шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон тохиолдолд УИХ түүнийг гишүүнээс нь эгүүлэн татна. Гэтэл Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль болон Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах журам тодорхойгүй, логик зөрчилтэйн улмаас хууль тогтоогчид хариуцлага тооцох Үндсэн хуулийн заалт хэрэгжих боломжгүй болжээ. Тодруулбал, Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд гэмт хэрэг үйлдсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татахдаа санал хураалт явуулж олонхын санал авсан тохиолдолд эгүүлэн татахаар заасан нь гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь тогтоогдсон л бол заавал эгүүлэн татах тухай Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалтай зөрчилдөж байна. Түүнчлэн, нэр бүхий УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн болох нь шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон2 боловч өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд УИХ түүнийг эгүүлэн татахгүй байх нөхцөл байдал үүссэн нь энэхүү зөрчилдөөний үр дагавар болж байна. Abstract According to Article 29, Paragraph 3 of the Constitution of Mongolia, a member of the State Great Khural (Parliament) shall be removed from office if it is established by a legally binding court decision that the member has committed a crime. However, due to the lack of a clear procedure and logical inconsistencies in the Law on the State Great Khural of Mongolia and the Law on the Rules of Procedure of the State Great Khural, the constitutional provision for holding lawmakers accountable cannot be effectively implemented. Specifically, the Law on the State Great Khural stipulates that a member who has committed a crime shall be removed from office only if a vote is held and a majority is obtained, which contradicts the principle of the Constitution that removal is mandatory once it is established that a crime has been committed. Moreover, the fact that certain members of the State Great Khural have been legally found guilty of crimes by court decisions, yet have not been removed from office to date, reflects the practical consequence of this inconsistency.
Гэмт хэрэг үйлдсэн УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал, санал хураалт, парламентын бие даасан байдал, шүүх эрх мэдэл, сонгох эрх, сонгогдох эрх, эрүүгийн хариуцлага, шударга ёсны зарчим
ТАЙВАН ЖАГСААЛ, ЦУГЛААН ХИЙХ ЭРХ, ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХЭРЭГЖИЛТЭД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН ЗҮЙЛИЙН ШИНЖИЛГЭЭ
Бидний судалгааны ажлын зорилго нь иргэдээс тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хэрэгжилтийг үнэлүүлэхэд оршсон. Судалгаанд 18–61 насны 512 иргэнийг хамруулж, тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хамгаалалтыг гурван хүчин зүйлийн хүрээнд тоон шинжилгээг Smart PLS-3.0, SPSS-27 программ ашиглан боловсруулалт хийсэн бөгөөд бүх хувьсагчийн найдвартай байдал өндөр (α = 0.94–0.97) гарсан. Шинжилгээний дүнгээр зөвхөн иргэдийн оролцоо нь тайван жагсаал цуглаан хийх эрхийн хэрэгжилт эерэг нөлөөтэй болох нь батлагдсан бол хамтын ажиллагаа болон хууль сахиулах байгууллагын нөлөө батлагдаагүй. Abstract The purpose of our research was to assess citizens’ evaluation of the exercise of the right to peaceful assembly and demonstration. A total of 512 citizens aged 18–61 participated in the study. Quantitative analysis of the protection of the right to peaceful assembly was conducted within three factors using Smart PLS-3.0 and SPSS-27 software. The reliability of all variables was high (α = 0.94–0.97). The results revealed that only citizens’ participation had a positive impact on the exercise of the right to peaceful assembly and demonstration, whereas the effects of cooperation and law enforcement agencies were not statistically significant.
Иргэдийн оролцоо, хамтын ажиллагаа, хууль сахиулах байгууллага, тайван жагсаал цуглаан хийх эрх
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ ХОХИРЛЫГ ШИЙДВЭРЛЭХ ХУВИЙН ЭРХ ЗҮЙН ХОЛИМОГ ЗАГВАР: ИРГЭНЛЭГ БА НИЙТЛЭГ ЭРХ ЗҮЙН УЛАМЖЛАЛЫГ ХОСЛУУЛСАН МАТЕРИАЛЛАГ ЭРХ ЗҮЙН ХАНДЛАГА
Энэхүү нийтлэл нь байгаль орчинд учирсан хохирлыг үр нөлөөтэй барагдуулахад хувийн эрх зүйн нөөц, боломжийг үр дүнтэй ашиглахын тулд харьцуулсан эрх зүйн шинжилгээ хийж, холимог тогтолцоо бүрдүүлэх онол-арга зүйн үндэслэл, шаардлагыг тодорхойлох зорилготой. Иргэнлэг эрх зүйн уламжлалд хамаарах деликтийн тогтолцоо нь хамгаалагдсан эрх, шалтгаант холбоо, гэм бурууг тодорхойлох нарийн шалгууртай боловч байгаль орчны тархмал, олон хүчин зүйлд суурилсан хохирлыг бүрэн хамарч чаддаггүй. Харин нийтлэг эрх зүйн тортын тогтолцоо нь уян хатан боловч өндөр зардал, нотолгооны төвөгтэй шаардлага болон тогтворгүй прецедентэд тулгуурлах сул талтай. Харьцуулсан эрх зүйн судалгаанд Францад “цэвэр экологийн хохирол”-ыг бие даасан ангиллаар хүлээн зөвшөөрсөн, Германд байгаль орчныг эрх зүйн хувьд хамгаалагдах субъект байдлаар авч үзэх хандлага төлөвшиж буй зэрэг шинэтгэлийн чиглэл тодорхой харагдаж байна. Эдгээр туршлага нь байгаль орчны эрхийг зөвхөн өмчийн хохиролтой адилтгах бус, экосистемийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалах эрх зүйн үнэт зүйл болгон хөгжүүлэх шаардлагыг нотолж байна. Монгол Улсын хувьд Иргэний хуулийн 497.1-д заасан “бусдын эрх” гэдэг ойлголтыг экологийн эрх болон нийтийн өмчийн эрхтэй уялдуулан тайлбарлах боломж бий. Ингэснээр экологийн хохирлын тусгай ангилал тогтоох, гэм буруугүй болон хамтарсан хариуцлага хүлээлгэх, мөн иргэний нийгмийн байгууллагад хязгаартай хэмжээнд нийтийн ашиг сонирхлын нэхэмжлэл гаргах эрх олгох зэрэг хувийн эрх зүйн зохицуулалтыг хөгжүүлэх боломж нээгдэнэ. Ийм хандлага нь байгаль орчны хохирлыг зөвхөн захиргааны болон нийтийн эрх зүйн хүрээнд шийдвэрлэх бус, хувийн эрх зүйн нөхөн төлбөр, сэргээн хамгаалах механизмуудтай уялдуулсан холимог загварыг бий болгох замаар Үндсэн хуулиар баталгаажсан экологийн эрхийг бодитойgoр хамгаалах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Abstract This article aims to identify the theoretical and methodological foundations and the necessity for establishing a mixed regulatory model by conducting a comparative legal analysis to determine how the resources and capacities of private law may be effectively utilized in addressing environmental damage. Comparative analysis of legal developments in Germany, France, the United Kingdom, the United States and India demonstrates that environmental harm characterised by diffuse impact, multiple causal sources, and a predominant public-interest dimension—cannot be adequately resolved through traditional delict or tort rules alone. Recent developments, such as France’s recognition of pure ecological damage and emerging German case law conceptualising nature as a rights-bearing entity, show a clear shift toward expanding private-law protection of ecological interests. Building on these tendencies, the article advances the view that the phrase “rights of others” in Article 497.1 of the Mongolian Civil Code may validly be interpreted to include environmental rights and collective interests in public resources. Such an interpretation would permit the introduction of strict and joint liability for ecological harm, recognition of distinct categories of environmental damage, and a limited form of public-interest standing for civil-society organisations. Incorporating these mechanisms would help establish a coherent mixed model that links private-law remedies with public regulatory measures and thereby strengthens judicial protection of constitutionally guaranteed environmental rights.
байгаль орчны хохирол, гэм хор, деликт, торт, экологийн хохирол, холимог хувийн эрх зүй, нийтийн ашиг сонирхлын нэхэмжлэл.
ӨМЧЛӨХ ЭРХИЙН ЭСРЭГ ГЭМТ ХЭРГИЙН ХҮРЭЭНД ХАМГААЛАГДААГҮЙ ЭРХ АШГИЙГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ
Өмчлөх эрх бол Монгол Улсын Үндсэн хуулиар олгогдсон хүний баталгаатай эдлэх үндсэн эрх мөн гэж хуульчилсан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд цахим технологийн хөгжил болон түүнээс үүдэлтэйгээр гарч буй шинэ төрлийн үнэ цэн бүхий хөрөнгүүд хэдийнээ хүмүүсийн хэрэглээнд нэвтрээд олон жилийг ардаа үлдээсэн боловч үүнээс үүдэлтэйгээр тухайн хөрөнгүүдийг хүний өмч хөрөнгө, баялаг мөн гэж эрх зүйн хүрээнд авч үзэх, цаашлаад хуулийн хамгаалалтад авах хэрэгцээ шаардлага байсаар байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улсын Эрүүгийн хуулиар өмчлөх эрхийн тодорхой хэлбэрүүд болох эдийн бус хөрөнгөд хамаарах эрх ашиг буюу хүний өмчлөх эрхийн тодорхой хэлбэрүүд тухайлбал цахим хөрөнгөд хамаарах дижитал объектууд хуулиар хамгаалагдахгүй байгаа нь өөрөө цахим гэмт хэргийн криминологи шинж буюу гэмт хэрэг үйлдэгдэх, давтагдан гарах зэрэг шалтгаан нөхцөл болж байгаа гэж үзэх боломжтой байгаа юм. Энэхүү өгүүллээр Эрүүгийн хуулиар хамгаалагдаагүй эрх ашгийг тодорхойлох замаар цахим хөрөнгөд хамаарах гэмт хэрэг үйлдэгдэх тодорхой шалтгаан, нөхцөлийг арилгах боломжтой талаар өгүүлэх ба Эрүүгийн хуулийн “Өмлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэг” буюу Арван долдугаар бүлэгт нэмэлт өөрчлөлт оруулах зайлшгүй хэрэгцээ, шаардлага байгааг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлах юм. Ингэснээр энэ нь хүний өмчлөх эрхийн баталгаатай хамгаалалт болж өгөхөөс гадна гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг үйлдэгдэхгүй байх, гэмт хэргийг таслан зогсоох зэрэг криминологийн үндсэн асуудлыг шийдвэрлэх тодорхой гарц гаргалгаа мөн болох талаас энэхүү судалгааг сийрүүлэв. Abstract The right to property is a fundamental human right guaranteed by the Constitution of Mongolia. In recent years, the rapid advancement of digital technologies has led to the emergence and widespread use of new forms of valuable assets in the digital space. However, despite their growing prevalence and economic significance, there remains a pressing legal need to recognize these assets as property and to ensure their protection under the law. Specifically, certain digital assetscategorized as intangible property-are not currently safeguarded under the Criminal Code of Mongolia, raising legal and criminological concerns. This lack of legal protection has become one of the underlying criminogenic factors contributing to the commission and recurrence of cybercrime. In other words, the absence of explicit legal safeguards for digital objects that constitute a form of private property opens up opportunities for their exploitation through criminal means. This paper aims to identify the types of interests-particularly those related to digital assets—that are not currently protected under criminal law. By examining the criminological causes and conditions that give rise to cybercrimes targeting such interests, this study seeks to provide a legal basis for addressing these gaps. Furthermore, it argues for the necessity of amending Chapter 17 of the Criminal Code of Mongolia, which governs crimes against property, to include offenses involving digital property. This would not only enhance the legal protection of ownership rights in the digital sphere but also serve as a meaningful step toward preventing, deterring, and ultimately reducing cybercrime through a criminological and legal framework.
цахим хөрөнгө, хөрөнгө, эд хөрөнгө, эдийн бус хөрөнгө
ЭРХТЭН ШИЛЖҮҮЛЭХ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦУУЛАЛТЫН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Аливаа улс орны хөдөлгөгч гол нэгж нь иргэд байдаг. Энэ утгаараа иргэдийн эрүүл мэндийн асуудал нь зайлшгүй хэлэлцэх шаардлагатай чухал асуудалд тооцогддог. Орчин үеийн анагаах ухааны шинжлэх ухаан нь эмчилгээний шинэ боломжуудыг нээж, тодорхой хүнд өвчнүүдийг эмчлэх үр дүнтэй аргуудыг практикт нэвтрүүлж байгаа билээ. Үүний нэг нь хүний цус, эс, эд, эрхтэн шилжүүлэн суулгах буюу донорын ойлголт юм. Энэ асуудлаар Монгол Улс анх удаа 2000 онд Донорын тухай хуулийг батлагдсанаас хойш 2018 онд шинэчилсэн найруулга хийгдсэнээр одоог хүртэл дагаж мөрдөж байна. Уг хуульд амьтай болон амьгүй донорын эрх зүйн харилцааг зохицуулдаг ба үүнээс амьгүй донороос эрхтэн шилжүүлэх эрх зүйн зохицуулалтын зарим тулгамдсан асуудлыг нээн, түүнийг шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлох, шийдэл гаргахыг зорилоо. Abstract The main driving force of any country is its citizens. In this sense, the health of citizens is an important issue that must be discussed. Modern medical science is opening up new therapeutic opportunities and introducing effective methods for treating certain serious diseases into practice. One of these is the concept of human blood, cell, tissue, and organ transplantation, or donorship. Mongolia has been following this issue since the first Donor Law was adopted in 2000, which was revised in 2018 and is still in force. The law regulates the legal relations between living and inanimate donors, and it aims to identify some of the pressing issues in the legal regulation of organ transplantation from inanimate donors, identify ways to resolve them, and provide solutions.
Донор, амьгүй донор, эрхтэн шилжүүлэн суулгах, эрүүл мэнд, донорын тухай хууль, донорын эрх зүйн зохицуулалт
УДИРДЛАГЫН МАНЛАЙЛЛЫН ХЭВ МАЯГ, АЖИЛТНУУДЫН СЭТГЭЛ ЗҮЙН УЯН ХАТАН ЧАДВАР, АЖЛЫН ИДЭВХ ОРОЛЦООНЫ ХАМААРЛЫГ СУДАЛСАН НЬ
Тус судалгааны ажлаар ажилтны ажлын идэвх оролцоонд нөлөөлөх зарим хүчин зүйлсийг, тэр дундаа сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, удирдлагын манлайллын хэв маягийг судлахыг зорилоо. Судалгаанд уян хатан чадварын товч хэмжүүр (Brief Resilience Scale-BRS), ажлын идэвх оролцооны хэмжүүр (Utrecht Work Engagement Scale-UWES), Нөхцөл байдлын манлайллын өөрийн үнэлгээ (Situational leadership style self assessment)-г тус тус ашиглав. Судалгаанд нийт 82 хүн оролцсоноос 10 нь удирдлагын түвшний ажилтан, тэдний удирдлагад ажилладаг 72 ажилтан, албан хаагч байв. Судалгаанд туршигдагч хоорондын дизайн (Between-subject design)-ыг ашигласан ба үл хамаарах хувьсагч нь ажилчдын сэтгэл зүйн уян хатан чадвар, удирдлагын манлайллын хэв маяг, хамаарах хувьсагч нь ажилчдын ажлын идэвх, оролцоо байлаа. Судалгааны тоон үр дүнг боловсруулахдаа бие даасан түүврийн хэмжүүр, Манн-Витни Ю, Крускал Воллис Эйч, Андрей Хейс нарын процессын (Independent t test, Mann-Whitney U test, Kruskal Wallis H test, Regression) шинжилгээнүүдийг ашигласан болно. Ажилчдын сэтгэл зүйн уян хатан чадвар нь ажлын идэвх оролцоотой эерэг хамааралтай буюу эерэг нөлөө үзүүлдэг байна. Харин удирдлагын зааварчлах хэв маяг ба ажилтнуудын идэвх оролцоотой сөрөг хамааралтай нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. Тиймээс байгууллагын удирдлага зааварчлах, чиглүүлэх зан үйлээс илүүтэй дэмжлэг үзүүлж, харилцан ярилцаж, өөрөө шийдвэр гаргах боломжийг нь бүрдүүлэх, ажилтны сэтгэл зүйн уян хатан чадварыг дээшлүүлж, хөгжүүлэх үйл ажиллагааг байгууллагадаа тогтмол зохион байгуулах нь чухал гэж дүгнэж байна. Abstract This study aimed to investigate factors influencing employee engagement, with a particular focus on psychological resilience and utilized several standardized measurement tools, including the Brief Resilience Scale (BRS), the Utrecht Work Engagement Scale (UWES), and a situational leadership style self-assessment. A total of 82 participants were involved in the study, consisting of 10 management level employees and 72 employees who worked under the supervision of these managers. Quantitative data were analyzed using a range of statistical techniques, including the Mann-Whitney U test, Kruskal Wallis H test, independent t-tests, regression analysis, and F. Hayes’ PROCESS analyses. In the study, it was found that one in two employees exhibited a low level of work engagement, which was indicative of difficulties in maintaining focus, reduced job satisfaction and motivation, and an increased susceptibility to work-related stress and burnout. While more than half of the participants reported an average level of psychological resilience. Regarding leadership styles, half of the participants in the study exhibited a "telling leadership style", characterized by providing more direction to employees while offering less support. Although the research methodology recognized four distinct leadership styles, no instances of “delegative leadership” were identified within the sample. The study found a positive correlation between employees’ psychological resilience and their work engagement, suggesting that greater resilience is associated with higher levels of engagement. However, the results also indicated a negative correlation between leadership style and employee work engagement. Based on these findings, it can be concluded that organizational management should prioritize providing support, fostering open dialogue, and offering opportunities for employee autonomy, rather than focusing on directive or controlling behavours.
Ажилтны сэтгэл зүй, нөхцөл байдлын манлайлал, ажлын сэтгэл ханамж
ЧӨЛӨӨТ БҮС ДЭХ ТУСГАЙ ДЭГЛЭМД ХАМААРАХ БҮРТГЭЛ, ХЯНАЛТЫН ТОГТОЛЦОО
Чөлөөт бүс нь эдийн засгийн тусгай дэглэм бүхий нутаг дэвсгэр бөгөөд гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татах, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, худалдааг дэмжих замаар улс орны хөгжлийг хурдасгах чухал бодлогын хэрэгсэл юм. Монгол Улсад 2002 оноос эхлэн Алтанбулаг, Замын-Үүд, Цагааннуур, Хөшгийн хөндий зэрэг чөлөөт бүсүүдийг байгуулсан ч эдгээрийн бүртгэл, хяналтын тогтолцоо бүрэн боловсроогүй, уялдаа холбоо сул байгаа нь бодит үр өгөөжийг бууруулах нэг хүчин зүйл болж байна. Энэхүү өгүүлэлд чөлөөт бүсийн тусгай дэглэмд хамаарах бүртгэл, хяналтын тогтолцооны эрх зүйн үндэс, хэрэгжилтийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлыг шинжилж, олон улсын сайн туршлагатай харьцуулсан судалгаа хийв. Судалгаанд баримт бичгийн шинжилгээ болон харьцуулсан эрх зүйн аргыг ашиглав. Судалгааны үр дүнд Монгол Улсад чөлөөт бүсийн бүртгэл, хяналтын системийн цахимжуулалт хангалтгүй, байгууллагуудын мэдээлэл солилцоо сул, хуулийн хэрэгжилтийн уялдаа дутмаг байгааг тогтоов. Үүнийг сайжруулахын тулд бүртгэлийн цахим системийг нэгдсэн байдлаар хөгжүүлэх, хяналтын байгууллагуудын уялдааг сайжруулах, ил тод, үр нөлөөтэй хяналтын механизм бий болгох шаардлагатай байна. Abstract Free zones are special economic areas established to attract foreign and domestic investment, promote production and trade, and accelerate national economic growth. In Mongolia, four free zones— Altanbulag, Zamiin-Uud, Tsagaannuur, and Khushig Valley—have been established since 2002. However, the efficiency of their registration and monitoring systems remains limited due to weak institutional coordination and insufficient digitalization, which reduces their overall effectiveness and transparency. This paper examines the legal framework, current implementation, and challenges of registration and monitoring systems under the special regime of free zones in Mongolia. The study employs a documentary analysis and comparative legal approach to evaluate national practices against international models. Findings reveal that Mongolia’s free zone monitoring mechanisms are inadequately integrated and partially outdated. To improve their performance, the study recommends developing a unified digital registration system, enhancing inter-agency information exchange, and establishing transparent, result-oriented monitoring mechanisms consistent with international best practices.
Чөлөөт бүс, бүртгэл, хяналт, эдийн засгийн чөлөөт бүс
ЦАХИМ ОРЧИН ДАХЬ ХҮНИЙ ЭРХИЙН ХАМГААЛЛЫН ЭРХ ЗҮЙН ҮНДЭС БА ТӨРИЙН ОРОЛЦОО
Дижитал эрин үед мэдээллийн технологийн хурдацтай хөгжил нь хүний эрхийн хэрэгжилт, хамгаалалтад шинэ боломжуудыг нээхийн зэрэгцээ урьд өмнө тохиолдож байгаагүй сорилтуудыг бий болгож байна. Цахим орчинд хувийн мэдээлэл алдагдах, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх хязгаарлагдах, цахим ялгаварлан гадуурхалт нэмэгдэх, цахим гэмт хэрэг өсөх зэрэг үзэгдлүүд нь хүний эрхийн уламжлалт хамгааллын тогтолцоог хангалтгүй болгох эрсдэл дагуулж байна. Энэ нөхцөлд төр нь цахим орчин дахь хүний эрхийг хүндэтгэх, хамгаалах, хэрэгжүүлэх гурван үндсэн үүргээ шинэ нөхцөл байдалд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх шаардлагатай болж байна. Судалгаанд Монгол Улсын Үндсэн хууль болон холбогдох хуулиуд — Хүний хувийн мэдээллийг хамгаалах тухай хууль, Кибер аюулгүй байдлын тухай хууль, Хүүхдийн эрхийн тухай хууль, Эрүүгийн хууль зэрэг холбогдох зохицуулалтыг шинжилж, олон улсын баримт бичгүүд болох НҮБ-ын “Интернэтэд хүний эрхийг дэмжих, хамгаалах болон эдлэх тухай тогтоол” (2012), Европын Холбооны GDPR, Будапештын конвенцын үзэл санаатай харьцуулан судлан дүгнэлт хийв. Судалгааны үр дүнгээр Монгол Улсад цахим орчин дахь хүний эрхийн баталгааг хангах эрх зүйн суурь бүрдсэн боловч эрх зүйн уялдаа сул, хяналтын тогтолцоо хангалтгүй, институцийн чадавх, иргэдийн мэдээллийн боловсрол дутмаг зэрэг системийн бэрхшээлүүд байгаа нь судалгааны явцад ажиглагдсан. Иймд судалгаагаар дараах бодлогын түвшний санал, зөвлөмжийг дэвшүүлэв. Үүнд: эрх зүйн шинэчлэл хийх, хүний эрхийн хяналтын хараат бус байгууллага байгуулах, мэдээллийн боловсролыг дээшлүүлэх, төр–хувийн хэвшлийн түншлэлийг бэхжүүлэх, олон улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх шаардлагатай байна. Судалгааны дүгнэлт нь Монгол Улсад цахим орчны хүний эрхийн хамгааллын механизмыг боловсронгуй болгож, цахим шилжилтийн нөхцөлд хүний эрхийн үнэт зүйлийг баталгаажуулахад бодит хувь нэмэр оруулах зорилготой юм. Abstract In the digital era, the rapid advancement of information technology has created unprecedented opportunities for the realization and protection of human rights, while simultaneously introducing complex new challenges. Issues such as data breaches, restrictions on freedom of expression, digital discrimination, and the rise of cybercrime threaten to undermine traditional human rights protection mechanisms. Under these conditions, the State must adapt its three fundamental obligations — to respect, protect, and fulfill human rights — to the realities of the digital environment. This study examines the legal framework of Mongolia, including the Constitution of Mongolia, the Law on the Protection of Personal Data (2021), the Cybersecurity Law (2021), the Law on the Rights of the Child, and the Criminal Code, in comparison with key international instruments such as the UN Human Rights Council Resolution “The Promotion, Protection and Enjoyment of Human Rights on the Internet” (2012), the EU General Data Protection Regulation (GDPR), and the Budapest Convention on Cybercrime (2001). The findings reveal that while Mongolia has established the basic legal foundation for ensuring human rights protection in the digital environment, challenges persist in terms of regulatory coherence, institutional capacity, oversight mechanisms, and public digital literacy. These systemic gaps limit the effectiveness of state policies on digital rights. Accordingly, the study proposes several policy-level recommendations: advancing legal reforms, establishing an independent human rights oversight institution, enhancing digital literacy, strengthening public private partnerships, and expanding international cooperation. The study concludes that strengthening human rights protection mechanisms in Mongolia’s digital environment is essential to aligning digital transformation with the core values of human dignity, freedom, and equality.
Хүний эрх, цахим орчин, цахим шилжилт, мэдээллийн аюулгүй байдал, төрийн оролцоо
ТӨРИЙН БОЛОН АЛБАНЫ НУУЦЫГ ХҮРГЭХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА: ТУЛГАМДСАН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Энэхүү судалгаа нь Монгол Улсын төрийн болон албан ёсны нууцын тухай хууль болон түүний хэрэгжилт, тэр дундаа, төрийн болон албан ёсны нууцыг хүргэх үйл ажиллагааны эрх зүйн орчныг үндэсний аюулгүй байдлын цогц байдлын онол болон эрх зүйн реалист хандлагаар үнэлж, эрх зүйн зохицуулалт болон практик хэрэгжилтийн хоорондох зөрүүг тодорхойлсон. Судалгааны дүнгээс харахад хууль, эрх зүйн орчин оршин байгаа ч байгууллагын чадавх, хүний хүчин зүйл, аюулгүй байдлын соёлын ялгаанаас шалтгаалан үр нөлөө нь хязгаарлагдмал байна. Нууцыг гадаадад дамжуулах журам байхгүй, төрийн тусгай шуудангийн үйлчилгээний чадавх хязгаарлагдмал зэрэг нь эмзэг байдлыг бий болгож байна. Иймд эрх зүйн зохицуулалтыг үндэсний аюулгүй байдлын зорилттой уялдуулах шаардлагатайг онцолсон. Abstract This study examines Mongolia’s Law on State and Official Secrets and its implementation, focusing on the legal framework for transmitting state and official secrets. Applying comprehensive national security theory and legal realism, it identifies gaps between formal regulations and practical enforcement. Findings show that while the legal framework exists, its effectiveness is limited by institutional capacity, human factors, and variations in security culture. The lack of formal procedures for transmitting secrets abroad and the limited capabilities of the state special postal service create vulnerabilities. From a legal realist perspective, law operates through institutional capacity and implementers’ behavior. The study highlights the need to align legal regulations with national security objectives to strengthen information integrity and the protection of state secrets.
үндэсний аюулгүй байдал, төрийн болон албаны нууц, нууцыг хүргэх, хууль зүйн реализм, мэдээллийн аюулгүй байдал
ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИЙН ЁС ЗҮЙГ ТОДОРХОЙЛОХ ОНОЛ АРГА ЗҮЙН ЗАРИМ АСУУДАЛ
Төрийн албан хаагчийн ёс суртахуун, төрийн албан хаагчийн ёс зүй гэх ухагдахууныг тайлбарлах замаар төрийн албан хаагчийн ёс зүйн нийтлэг хэм хэмжээ, ангилалт, төрийн албан хаагчид тавигдах ёс зүйн шаардлага болох үүрэг, хориглох зүйлийг зөрчсөн үйлдлийг ёс зүйн зөрчил гэж нэрлэх тухай, хууль зүйн хариуцлагын нэг төрөлд ёс зүйн хариуцлагыг багтаах талаар саналаа дэвшүүлнэ. Abstract The study seeks to clarify the notions of civil servants’ morality and civil service ethics in order to define the general ethical norms, categories, and requirements applicable to civil servants. Furthermore, it argues that breaches of duties and prohibitions prescribed by these ethical norms constitute ethical violations, and proposes including ethical responsibility as a type of legal liability.
ёс суртахуун, ёс зүй, төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хэм хэмжээ, нийтлэг шаардлага, үүрэг, хориглох зүйл, ёс зүйн зөрчил, эрх зүйн зөрчил, ёс зүйн хариуцлага, хууль зүйн хариуцлага
“VISUAL LAW” БУЮУ ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙГ ХЯЛБАРШУУЛАН ДҮРСЛЭХ АРГЫГ ХЭРЭГЛЭЭНД НЭВТРҮҮЛЭХ НЬ
Өдрөөс өдөрт шинэ агуулгаар баяжин өргөжиж буй нийгмийн харилцааг зохицуулах хэрэгцээ шаардлагаас үүдэн хууль тогтоомжийн тоо хэмжээ тасралтгүй өсөж байна. Нөгөө талаас эрх зүйт төрийн тогтолцоонд иргэд эрх, эрх чөлөөгөө эдлэх, хамгаалах, зөрчигдсөн тохиолдолд сэргээлгэх, төрийн үйлчилгээг авах болон бусад хэлбэрээр нийгмийн харилцаанд идэвхтэй, бие даан оролцоход тэдний хууль, эрх зүйн мэдлэг хангалтгүй байна. Энэ асуудлыг шийдвэрлэх хүрээнд олон улсад “Visual law” гэх нэршлээр хууль тогтоомжийн зохицуулалт, процессыг үгээр бус зураг, дүрслэлийн бусад арга хэрэгслээр хялбаршуулан илэрхийлэх чиг хандлага хөгжиж байна. Энэхүү өгүүллээр Монгол Улсын хувьд харьцангуй шинэ ойлголт байж болох “Зурган хууль”-ийн сэтгэлгээ, хандлагын онцлог, ач холбогдол, анхаарах асуудлыг хөндөн танилцуулах, судлаач, сонирхогч талуудын анхааралд өртүүлэхийг зорьсон болно. Мөн өгүүллийн төгсгөлд “Зурган хууль”-ийг бүтээх, хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй оролцогчдод хандан цөөн саналыг дэвшүүллээ. Abstract Due to the continual expansion and diversification of social relations, the need to regulate them increases day by day, leading to a constant growth in the volume of legal legislation. At the same time, citizens often lack sufficient legal knowledge to exercise and protect their rights and freedoms, to seek redress when these rights are violated, to access public services, and to participate independently and effectively in social relations. In response to this issue, an approach known internationally as Visual Law has been developing. This approach communicates legal rules and procedures not through complex legal language, but by simplifying them through visual tools—such as diagrams, icons, and other illustrative methods. This article aims to introduce the concept of Visual Law, which is relatively new in Mongolia, by outlining its main characteristics, significance, and key considerations for its application. Furthermore, the article provides several recommendations for stakeholders involved in the creation and development of Visual Law materials.
“Зурган хууль”, хууль зүйн мэдлэгийн хүртээмж, хялбаршуулалт, хүн төвтэй хандлага, зурган сэтгэлгээ
ХӨӨН ХЭЛЭЛЦЭХ ХУГАЦАА БА ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА
Хөөн хэлэлцэх хугацааны агуулга, мөн чанар, зорилгыг тодорхойлох онол, үзэл баримтлал, зарчим болон түүнийг тоолох (эхлэх, түр зогсоох, тасалдах, дуусах) арга зүй нь иргэнлэг болон нийтлэг эрх зүйн уламжлал бүхий улсуудад ялгаатай байдлаар тодорхойлогдож ирсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, хөөн хэлэлцэх хугацааны хязгаарыг тодорхойлох улс орнуудад харилцан адилгүй байна. Уг сэдэвтэй холбогдуулан Англи-Саксоны эрх зүйн бүл болон Ром-Германы эрх зүйн бүлтэй улс орнууд болох ХБНГУ, БНФУ, Япон улс, АНУ, ИБУИНХУ гэх мэт улсуудын хөөн хэлэлцэх хугацааны талаар дэлгэрэнгүй судлан үзлээ. Энэхүү судалгааны зорилго нь хөөн хэлэлцэх хугацааны ойлголтыг Англи-Саксоны эрх зүйн бүл болон Эх газрын эрх зүйн бүлтэй улс орнуудыг харьцуулан судалж, хөөн хэлэлцэх хугацааны тогтолцоо, түүний хэрэглээний талаар тухайн улс орны эрх зүйн орчинд хэрхэн тодорхойлогдож, хөгжиж ирснийг харуулах юм. Судалгааны үр дүнд, улс орнуудад хөөн хэлэлцэх хугацааг тодорхойлох, тоолох арга зүйн ялгаа, түүний эрх зүйн практик нь тухайн улс орны эрх зүйн системийн онцлог, түүх, соёлд хэрхэн нийцэж байгаа талаар гүнзгий ойлголт авч болох юм. Abstract The concept, essence, and objectives of the statute of limitations have been interpreted differently across jurisdictions belonging to the civil law and common law traditions. In other words, the scope and determination of limitation periods vary among countries. In this regard, the present study undertakes a detailed comparative examination of the statute of limitations as regulated in representative jurisdictions of the Anglo-Saxon and Romano Germanic legal families—namely, Germany, France, Japan, the United States, and the United Kingdom. The primary objective of this research is to comparatively analyze the concept of the statute of limitations within the Anglo-Saxon and continental legal systems, and to elucidate how the structure, function, and application of limitation periods have been defined and evolved within their respective legal frameworks. The findings of this study provide deeper insight into how the methodologies for determining, calculating, suspending, interrupting, and terminating limitation periods reflect the distinctive characteristics, historical development, and cultural context of each national legal system.
Хөөн хэлэлцэх хугацаа, Англи-Саксоны, Эх газрын эрх зүйн бүл, материаллаг, процессын эрх зүй
МОНГОЛ ХААДЫН ЗАХИДАЛ ДАХЬ ЭРХ ЗҮЙН ЗАРИМ АСУУДАЛ (ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ҮЕ)
The article briefly explains the meaning and significance of the concept of the “Golden Tether policy” (Altan Argamj), defining the historical period, geographical context, and underlying reasons for the emergence of this formulation. The authors note that, in its narrow sense, the concept of “Golden Tether policy” originated as a symbol of diplomatic relations and external trade among the nomadic peoples, while in its broader sense, it represents the Mongols’ policy of maintaining friendly and mutually beneficial trade and relations with neighboring and other countries, aimed at ensuring peace and creating a favorable external environment for the nation's security and prosperity. The article emphasizes that the “Golden Tether policy” and practice of the Mongolian state were governed by a detailed legal and regulatory framework. The authors highlight that the nomadic Mongols played a major role in spreading the idea of free trade throughout the world, contributing to the creation and security of the Silk Road that connected the East and the West, and establishing diplomatic norms and practices that significantly influenced the development of human civilization. The “Golden Tether policy” has thus become a core value and historical tradition of Mongolian foreign policy, which continues to be reflected today in Mongolia’s modern foreign policy principles—such as the pursuit of peace, non-alignment, and the “Third Neighbor” policy. Өгүүлэлд “Алтан аргамж” хэмээх ойлголтын утга учрыг товч гаргаад уг томьёолол үүсэн гарсан түүхэн цаг үе, орон зай, учир шалтгааныг тодорхойлсон болно. Зохиогчид “алтан аргамж хэмээх ойлголт нь нарийн утгаараа “элчин харилцаа” болон нүүдэлчдийн гадаад худалдааны бэлгэдэл болж үүссэн бөгөөд өргөн утгаараа монголчуудын төр улсын хөрш болон бусад улс оронтой харилцан ашигтай худалдаа арилжаа эрхлэн найрсаг аж төрөх, улс орныхоо энх амгалан оршихуйн гадаад таатай орчин бүрдүүлэхэд чиглэсэн бодлогоо томьёолж ирсэн ойлголт болохыг гаргасан болно. Өгүүлэлд Монголын төр улсын алтан аргамжийн бодлого, үйл ажиллагаа нь хууль, эрх зүйн нарийн зохицуулалттай Зохиогчид нүүдэлчин монголчууд дэлхий дахинд чөлөөт худалдааны үзэл санааг түгээж Өрнө, Дорныг холбосон торгоны замыг бүтээлцэн,аюулгүй байдлыг нь ханган, олон улсын харилцааны дипломат ёс горимыг цогцлоолцон хүн төрөлхтний соёл иргэншилд оруулсан ихээхэн хувь нэмэртэйг дурдсан болно. Алтан аргамжийн бодлого нь монгол төрийн гадаад бодлогын үнэт зүйл , түүхэн уламжлал болж ирсэн бөгөөд эдүгээ Монгол Улсын гадаад бодлогод энхийг эрхэмлэгч, эвсэлд үл нэгдэх болон “Гуравдагч хөршийн бодлого”-д шингэн хэрэгжиж байгаа болно.
гадаад худалдаа, гадаад бодлого, чөлөөт худалдааны үзэл, дипломат ёс горим, алтан аргамж, Их засаг хууль, гуравдагч хөршийн бодлого.
1889 ОНЫ МЕЙЖИГИЙН ЭРИН ҮЕИЙН ЯПОН УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ 1924 ОНЫ МОНГОЛЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬД ТУССАН НӨЛӨӨ
Үндсэн хууль боловсруулах Н.Магсаржав тэргүүтэй анхны комисс Судар бичгийн хүрээлэнд захиалга өгч хэд хэдэн гадаад орны үндсэн хуулийг орчуулуулснаас өнөөгийн байдлаар ҮТНС-нд Америк, Англи, Япон, Норвег улсын үндсэн хуулийн орчуулга хадгалагдаж байна. Яагаад 1920-иод оны Үндсэн хуулийг боловсруулагчид Мейжийн Японы Үндсэн хуулийг сонирхон судалж, монгол хэлээр орчуулах болов? гэсэн асуулт гарч байна. Юуны өмнө Мейжийн Япон Эзэн хаантай, Хаан нь хэмжээт цаазтай, мөн Улсын хурал буюу парламенттай улс байсан нь гол шалтгаан болно. Монголын Үндэсний үзэлтнүүдийн мөрөөдөл бол “Хэмжээт цаазат, ардын эрхт” тогтолцоог хүсэж байв. Тэр нь Англи, Японд байсан шиг Эзэн хаантай парламентын Бүгд Найрамдах Улсыг баримжаалж байсан гэж хэлж болно. Хэмжээт цаазат Эзэн хаан ба Улсын хурал буюу парламентын эрх мэдлийн харьцааны асуудал тухайн үед онцгой анхаарал татаж байв. Хоёрт, Мейжийн Японы Үндсэн хуульд туссан байсан албат иргэдийн эрх, эрх чөлөөний асуудал манай хууль боловсруулагчдын хувьд үлгэр жишээ болж байсан гэж үзэж болно. Тухайлбал, үг хэлэх, бичих ба өөрийн санал дэлгэрүүлэх, хоршоо холбоо байгуулах эрх (Японы Үндсэн хуулийн 2-р бүлэг, 29-р зүйл), Японы ард хэн ч болов бичиг, цэргийн тушаал эдлэх эрх (19-р зүйл), шашин шүтлэгийн эрх чөлөө эдлэх эрх (Японы ҮХ-ийн 28-р зүйл), Японы албат нарын өөр өөрийн өв хөрөнгийн эрх дор халдаж болохгүй (Японы ҮХ-ийн 27-р зүйл) зэргийг нэрлэж болно. Abstract The committee tasked with drafting Mongolia’s first Constitution, under the leadership of N. Magsarjav, requested the Learned Society of Mongolia to translate the constitutions of several foreign countries, including those of the United States, England, Japan, and Norway. These translations remain preserved in the Public Library of Mongolia to this day. When drafting Mongolia’s first Constitution in the 1920s, the committee chose the Meiji Constitution of Japan as a principal model and undertook its translation into Mongolian. In their view, Japan represented a monarchy whose authority was effectively balanced and regulated by a comparatively stronger parliamentary system. The vision of Mongolian nationalists during this period was a system of “people’s power” under a constitutionally limited monarch. They looked to models such as England and Japan, where constitutional monarchies operated within robust parliamentary frameworks. The balance of authority between monarch and parliament emerged as the central concern for the drafters of Mongolia’s new Constitution. Secondly, the rights and freedoms enshrined in the Meiji Constitution exerted a profound influence on the initial drafts of Mongolia’s Constitution. Notably, the provisions guaranteeing Japanese subjects the liberty of speech, writing, publication, public meetings, and associations (Article 29, Chapter 2); equal eligibility for appointment to civil, military, or other public offices (Article 19, Chapter 2); freedom of religion (Article 28, Chapter 2); and the right to private property (Article 27, Chapter 2) served as particularly inspiring models for the Mongolian drafters.
Мэйжигийн эрин үе, Японы үндсэн хууль, хэмжээт цаазат, хаант засаглал, иргэдийн эрх,эрх чөлөө