МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН /НИЙТИЙН/ САНХҮҮГИЙН ХЯНАЛТ, ШАЛГАЛТЫН ТОГТОЛЦОО, ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН: ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА, ДҮН ШИНЖИЛГЭЭ

Abstract

          It became particularly important to improve the control system over budget execution, develop legal regulation on the functions and responsibilities of budget governors and provide medium and long-term macroeconomic stability through the state budget system within many issues arising from the changes in the country's external and internal economic and financial environment and the new situations in fiscal relations.

         Therefore, within the framework of the topic “Legal environment of state /public / financial control in Mongolia: comparative study and analysis”, it addresses legal environment and activities           of the public budget and finance, issues showing how coherent are monitoring and control over the budget execution, results of analysis on violations or deficiencies related to use of public property and state budget, on resolutions dealing with these deficiencies, and conclusions on the implementation and effectiveness of the budget and financial laws.It appropriately requires to review and improve the laws and statutes regulating the mentioned relations by comparing with regulations of other states’ in order to support the sustainable economic growth of Mongolia, improve fiscal discipline, establish an efficient budget system and implement effective control under the budgetary, financial and legal environment.

             All these are matter to improve the use of state property or expenditure of public budget through implementing financial control and internal auditing with proper approaching budget and fiscal activities, eliminate or reduce the risks rising from financial management or governance by making independent reports with determinations to augment the value of the assets and establishing an effective control system.

            The initial part of this research addresses the present situation of the legal environment of public finance control in Mongolia and how it is regulated under the Constitution of Mongolia and other laws. The study reveals how public finance control system or functions have been regulated under the State Control and Monitoring Law, the State Auditing Law, and the State Budget Law through the research and analysis. Moreover, cases of Republic of Korea, Japan, Taiwan, Germany, USA, and France have studied to clarify how some countries have assured and legalized the independence of state auditing system governance, finance, and operation in their constitutions. The ending part concludes and addresses the problems facing on developing the norms related to public finance control of Mongolia and methods to resolve these issues as a result of the study and analysis on international practice of organizational systems and functions of state auditing and controlling.   This paper includes the study of legal environment in regard to functions and systems of supreme monitoring or controlling financial or audit institutions of developed countries, and proposed resolutions of settling the issues facing to improve the legal environment of state (public) financial supervision in Mongolia.

Улс орны эдийн засаг, санхүүгийн гадаад, дотоод орчинд үүссэн өөрчлөлт, төсвийн харилцаанд бий болсон шинэ нөхцөл байдлаас үүдэн тавигдаж байгаа олон асуудал, түүний дотор төсвөөр дамжуулж макро эдийн засгийн дунд, урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах, төсвийн эрх захирагчдын чиг үүрэг, хариуцлагын талаарх эрх зүйн зохицуулалт болон төсвийн гүйцэтгэлд тавих хяналтын тогтолцоог уй болгох нь чухлаар тавигдаж байна. Иймд “Монгол Улсын төрийн / нийтийн / санхүүгийн хяналт шалгалтын тогтолцоо, эрх зүйн орчин: харьцуулсан судалгаа, дүн шинжилгээ” сэдвийн хүрээнд нийтийн төсөв, санхүүгийн эрхзүйн орчин, үйл ажиллагаа, төсвийн  гүйцэтгэлд тавих хяналт шалгалт хэрхэн уялдаж байгаа болон Санхүүгийн хяналт шалгалт, төрийн өмч, төсвийн хөрөнгийн ашиглалт зарцуулалт, түүнтэй холбогдон гарсан зөрчил дутагдал түүнийг таслан зогсоох шийдвэрлэх асуудалд  анализ дүн шинжилгээ хийн  төсөв, санхүүгийн хуулиудын  хэрэгжилт, үр нөлөөний талаар  дүгнэлт, гаргахыг зорилт болгов.

Монгол Улсын эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг дэмжих, төсөв санхүүгийн сахилга батыг дээшлүүлэх, үр ашигтай төсвийн тогтолцоог бий болгох, төсөв, санхүүгийн  эрх зүйн орчин, хяналт шалгалтын үр нөлөө, хэрэгжилтийг гадаад орнуудын эдийн засаг, хууль эрх зүйн зохицуулалттай харьцуулан судалж уг харилцааг зохицуулж буй хуулиудыг боловсронгуй болгох шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна. Энэ нь төсөв, санхүүгийн үйл ажиллагаанд системтэй оновчтой арга хандлагаар дотоод аудит, санхүүгийн хяналтыг хэрэгжүүлэх замаар төсвийн хөрөнгийн зарцуулалтыг сайжруулах, хөрөнгийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд чиглэгдсэн хараат бус бодитой дүгнэлт гарган төсөв санхүүгийн удирдлага, засаглалын эрсдэлийг бууруулах, хяналтын үр нөлөөтэй тогтолцоог бий болгох асуудал юм

        Энэхүү судалгааны ажлын эхний хэсэгт Монгол Улсын Төрийн /нийтийн/ санхүүгийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчны өнөөгийн байдал, Үндсэн хууль болон бусад хуулиудаар хэрхэн зохицуулагдаж ирсэн талаар дурдсан. Төрийн санхүүгийн хяналт шалгалтын тогтолцоо, чиг үүргийн талаар Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль, Төрийн аудитын тухай хууль /УИХ-аар 2003 оны 1 дүгээр сарын 3-ны өдрийн батлагдсан хууль/ болон Төсвийн тухай хуулиудад хэрхэн хуульчилж ирсэн талаар судалгаа, шинжилгээг харуулсан болно. Мөн түүнчлэн зарим улс орнууд үндсэн хуулиараа Төрийн Аудитын тогтолцооны удирдлага, санхүү, үйл ажиллагааны бие даасан байдлыг тусгаж хуульчилсан байдлыг судалсан бөгөөд үүнд: БНСУ, Япон, Тайван, ХБНГУ, АНУ, Франц зэрэг улсуудынхыг багтаасан.

           Өндөр хөгжилтэй улс, орнуудын төрийн аудит, санхүүгийн  хяналт шалгалтын дээд байгууллагын  тогтолцоо,  чиг үүрэг эрхзүйн орчныг судалж, дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр Монгол Улсын төрийн /нийтийн/ санхүүгийн хяналт шалгалтын эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгоход анхаарах асуудлууд, түүнийг шийдвэрлэх арга замуудын талаар дурдсан болно.